როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ინდოაშვილი ძველი ქართული გვარია, რომლის წარმომადგენლები წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულიდან დასტურდებიან. ისტორიულ საბუთებში გვარი გვხვდება როგორც ინდოაშვილი, ასევე ძველი ფორმით — ინდოასშვილი. გვარის ფუძედ, სავარაუდოდ, პიროვნული სახელი ან მეტსახელი ინდო უნდა მივიჩნიოთ, რომელსაც ქართული საგვარეულო დაბოლოება „-შვილი“ დაერთო.

ინდოაშვილთა ისტორიული განსახლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კერა იმერხევი ყოფილა. მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულისა და მეთვრამეტე საუკუნის დასაწყისის საბუთში, ედიშერ და პაპუნა ციციშვილების მამულის გაყრის დროს, იხსენიებიან იმერხევში მცხოვრები ბეჟია, დათუნა და თამაზა ინდოასშვილები. ბეჟია და დათუნა თავიანთი მამულებით ედიშერ ციციშვილს ერგნენ, ხოლო თამაზა – პაპუნა ციციშვილს. ეს ცნობა გვარს ციციშვილთა ფეოდალურ სამფლობელოსთან აკავშირებს.

1699 წლის საბუთში იხსენიება ამირანა ინდოაშვილი, რომელიც შიო ხუროსშვილის მიერ ურთრუთ ფანასკერტელ-ციციშვილისათვის მიცემული წისქვილის ნასყიდობის წიგნის მოწმე იყო. მისი მოწმედ დასახელება აჩვენებს, რომ გვარის წარმომადგენლები ადგილობრივ სამართლებრივ და სამეურნეო ურთიერთობებშიც მონაწილეობდნენ.

ამრიგად, ინდოაშვილთა შესახებ არსებული ცნობები გვარს მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულის ქართლთან, განსაკუთრებით იმერხევისა და ციციშვილთა სამფლობელოების გარემოსთან აკავშირებს. ბეჟიას, დათუნას, თამაზასა და ამირანას დოკუმენტური მოხსენიებები ინდოაშვილთა გვარის ისტორიის ადრეულ და მნიშვნელოვან წერილობით კვალს წარმოადგენს.

სულ საქართველოში 534 ინდოაშვილი ცხოვრობს.

კაკაშვილი

კაკაშვილი ძველი ქართული გვარია, რომლის ფუძედ საკუთარი სახელი „კაკა“ მიიჩნევა. ისტორიულ საბუთებში გვარი ფორმებით კაკაშვილი და კაკასშვილი გვხვდება. კაკაშვილთა წერილობითი ისტორია მეთექვსმეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან დასტურდება.

1527–1556 წლების საბუთში სკრაში მცხოვრები კაკაშვილი მამულით როინ ჯავახიშვილსა და მის ბიძაშვილებს შორის გაყრისას იხსენიება, ხოლო გიორგი კაკაშვილი ამავე გაყრის დროს გოშფარ ჯავახიშვილს ერგო. 1616 წელს ებიტა კაკაშვილი მიწის ნასყიდობის წიგნის მოწმე იყო. მნიშვნელოვანი ცნობაა 1659 წლიდანაც – ყინწვისში მცხოვრები კაკაშვილი ციციშვილთა საფლავის, წმიდა ნიკოლოზის ეკლესიის ყმა ყოფილა და მეფე შაჰნავაზმა იგი სამეფო გადასახადებისგან გაათავისუფლა.

მეჩვიდმეტე საუკუნის სხვა საბუთებში კაკაშვილები მიწის მფლობელებად და სამართლებრივი გარიგებების მოწმეებად ჩანან. იხსენიებიან იორდანე კაკაშვილი, აგრეთვე, გიორგი და ზაქუტა კაკასშვილები, რომლებიც 1700 წლის თარხნობის წიგნის მოწმეები იყვნენ.

კაკაშვილთა ისტორიული განსახლება განსაკუთრებით შიდა ქართლს – სკრასა და ყინწვისს უკავშირდება. მოგვიანებით გვარის წარმომადგენლები გვხვდებიან კახეთშიც – საგარეჯოში, საქობოსა და წნორში, აგრეთვე, დასავლეთ საქართველოში – თამაკონში, ცაიშსა და ლესიჭინეში.

ამრიგად, კაკაშვილი მრავალსაუკუნოვანი ქართული გვარია, რომლის დოკუმენტური ისტორია სულ მცირე მეთექვსმეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან იწყება და განსაკუთრებით მჭიდროდ შიდა ქართლის ისტორიულ სივრცეს უკავშირდება.

დღეს საქართველოში 1 742 კაკაშვილი ცხოვრობს.

ლაფანაშვილი

ლაფანაშვილი ძველი ქართული გვარია, რომლის ისტორიული გავრცელება, ძირითადად, აღმოსავლეთ საქართველოს – მცხეთის, მუხრანისა და არაგვისპირეთის სივრცეს უკავშირდება. დღეს გვარი გვხვდება მცხეთაში, მუხრანში, ძეგვში, დუშეთსა და ჭოპორტში.

ლაფანაშვილთა შესახებ ერთ-ერთი ადრეული წერილობითი ცნობა 1460 წლით თარიღდება. ამ საბუთში ლაფანასშვილი სუმბატ ურდოელაშვილის ყმად იხსენიება – მისი წყალობა მეფე გიორგიმ სუმბატის შვილობილს, მესტუმრე ვირშელ ზვიადისშვილს დაუმტკიცა.

მეთექვსმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში ძაგნაკორნაში მცხოვრები ლაფანაშვილების თორმეტი კომლი სვეტიცხოვლის საკათალიკოსო საკუთრებად არის მოხსენიებული. მათი წყალობა მეფეს სვეტიცხოვლისთვის განუახლებია. 1651 წლის საბუთში ამავე ძაგნაკორნაში მცხოვრები გიორგა ლაფანაშვილი გვხვდება. მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულის, 1689-1695 წლების საბუთით კი ანეშში მცხოვრები ოდიშელიძეებისა და ლაფანაშვილების ოთხი კომლი მეფე ერეკლემ მამუკას უწყალობა.

ამრიგად, ლაფანაშვილი მრავალსაუკუნოვანი ქართული გვარია, რომლის დოკუმენტური ისტორია სულ მცირე მეთხუთმეტე საუკუნის შუა ხანებიდან დასტურდება. ისტორიული წყაროები გვარს განსაკუთრებით მცხეთისა და მუხრანის ისტორიულ სივრცესთან, სვეტიცხოვლის მამულებთან და არაგვისპირეთთან აკავშირებს.

ამჟამად საქართველოში 297 ლაფანაშვილი ცხოვრობს.

მამუჩაშვილი

მამუჩაშვილი ძველი ქართული გვარია, რომლის ფუძეა საკუთარი სახელი „მამუჩა“. გვარი ისტორიულ საბუთებში ფორმებით მამუჩაშვილი და მამუჩასშვილი გვხვდება და მისი წარმომადგენლები განსაკუთრებით ქართლის ისტორიულ სივრცეში ჩანან.

მამუჩაშვილთა შესახებ მრავალი ცნობა მეჩვიდმეტე საუკუნიდან მოგვეპოვება. 1661-1698 წლების საბუთებში ზუბია მამუჩაშვილი მიწის ნასყიდობის წიგნების მოწმედ არაერთხელ იხსენიება. 1673 წელს მოწმედ გვხვდება პაატა მამუჩაშვილი, 1686 წელს – ზურაბა, ხოლო ბეჟიტა მამუჩაშვილი 1696 წლის საბუთში გზირად არის მოხსენიებული. ლევანა მამუჩაშვილი, გლეხი, 1687 და 1692 წლების ნასყიდობის წიგნებში მოწმედ ჩანს.

განსაკუთრებით საინტერესოა მამისიმედ მამუჩაშვილი, რომელსაც სახლიკაცებად ბასილა და ივანე ჰყავდა და მეჩვიდმეტე საუკუნეში სხვადასხვა პირისგან მამულსა და სახნავ მიწებს ყიდულობდა. საუკუნის ბოლოს პაპა მამუჩასშვილი ენაგეთში ბარათაშვილთა ყმად იხსენიება. მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეების მიჯნაზე კი ჩალაუბნელი მამუჩასშვილი სამების ყმების ნუსხაშია შეტანილი.

გვარის წარმომადგენლები მოგვიანებით სასულიერო ცხოვრებაშიც ჩანან. იოანე მამუჩაშვილი 1820 წელს ძევერის წმიდა გიორგის ეკლესიის მღვდელი იყო, ხოლო მარიამ მამუჩაშვილი 1905 წელს მცხეთის სამთავროს წმიდა ნინოს დედათა მონასტრის წევრად იხსენიება.

ამრიგად, მამუჩაშვილი ძველი ქართლური გვარია, რომლის დოკუმენტური ისტორია სულ მცირე მეჩვიდმეტე საუკუნიდან დასტურდება. წყაროები მამუჩაშვილებს ენაგეთის, ჩალაუბნისა და ქართლის სხვა დასახლებების სოციალურ, სამეურნეო და საეკლესიო ცხოვრებასთან აკავშირებს.

ამჟამად საქართველოში 448 მამუჩაშვილი ცხოვრობს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი