როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

იამანიძე ძველი დასავლურ-ქართული, კერძოდ, იმერეთის ისტორიულ სივრცესთან დაკავშირებული გვარია. ის პატრონიმიკური წარმოშობისაა და, სავარაუდოდ, სახელ იამანისგან არის ნაწარმოები, ანუ თავდაპირველად „იამანის ძეს“, „იამანის შთამომავალს“ ნიშნავდა.

გვარის ერთ-ერთი უძველესი დოკუმენტური კვალი მეთექვსმეტე საუკუნეს მიეკუთვნება. საბუთებში იხსენიება მლაშეს „იამანიძისეული მამული“, რომელიც ვახუშტი აბაშიძემ კაცხის მონასტერს შესწირა. ეს მიუთითებს, რომ იმ დროისათვის გვარი უკვე დამკვიდრებული იყო და მის სახელთან კონკრეტული მამულიც იყო დაკავშირებული.

მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეების წყაროებში გვხვდებიან დათუნა და სუხიტა იამანიძეები. მეთვრამეტე საუკუნეში გვარი განსაკუთრებით მკაფიოდ ჩანს გელათის საბუთებში. 1730–1731 წლებში ქვემო ქვიტირში მოხსენიებულია მამუკა იამანიძე, ხოლო 1777 წლის მარიამ დედოფლის შეწირულობის წიგნში – ქუთირში მცხოვრები სვიმონიკა და დავითელა იამანიძეები, თავიანთი ოჯახებითა და ქონებით.

ამრიგად, მეთექვსმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეების საბუთებით იამანიძეთა ძირითადი ისტორიული კერები იყო მლაშე, ქვემო ქვიტირი და ქუთირი. არსებული წყაროები მათ ძველ იმერულ საგვარეულოდ წარმოაჩენს.

მეოცე საუკუნის ცნობილი წარმომადგენელია ფეხბურთელი შოთა იამანიძე (1937-1971), თბილისის „დინამოს“ კაპიტანი და 1964 წლის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი. ასევე ცნობილია მეცნიერი და სამთო ინჟინერი თამაზ იამანიძე (1944-2014).

დღეს საქართველოში, დაახლოებით, 370 იამანიძე ცხოვრობს.

კამლია

კამლია აფხაზეთში ისტორიულად დამოწმებული გვარია, რომლის წარმოშობაც, ერთ-ერთი მოსაზრებით, ქართულ-მეგრულ ენობრივ გარემოს უკავშირდება. დიმიტრი გულიას მასალებში გვარი აფხაზური ფორმით აკალამ არის დაკავშირებული „კალამის“ აღმნიშვნელ სიტყვასთან. სხვა მოსაზრებით, გვარის თავდაპირველი ფორმა უნდა ყოფილიყო კალამია, რომელიც მეგრულ სიტყვას – „კალამია“ – უკავშირდება და ღეროს, ლერწამს აღნიშნავს, კერძოდ, მცენარეს, რომლის ღეროსგანაც სხვადასხვა საყოფაცხოვრებო ნივთსა და ავეჯს ამზადებდნენ.

მეცხრამეტე საუკუნის 30-იან წლებში კამლიები გუდაუთის რაიონის სოფელ ლიხნში ცხოვრობდნენ. იმდროინდელი მონაცემებით, ლიხნში, დაახლოებით, 400 კომლი სახლობდა და იქ წარმოდგენილი გვარების მნიშვნელოვანი ნაწილი წარმოშობით ქართულ-მეგრულ-ლაზური არის მიჩნეული. მათ შორის სახელდება კამლიაც.

1834 წლის საეკლესიო ცნობებში, ლიხნში მოხსენიებულნი არიან კეგვა კამლაია, სიმონიკა კამლაიას ქალი, ზხუჭე კამლია და ხანასუ კამლია. ისინი წყაროში მდაბიოთა ფენას მიეკუთვნებიან და წარმართული სარწმუნოებიდან გაქრისტიანებულ პირებად არიან აღნიშნული.

იმავე წლის აპრილის ჩანაწერში გვხვდება ფორმა კამულია – სოფელ ფუჯის ასული ფატიში, რომელიც ასევე წარმართული სარწმუნოებიდან გაქრისტიანებულად არის მოხსენიებული.

ამრიგად, კამლია/კამლაია მეცხრამეტე საუკუნის პირველ ნახევარში ლიხნში დოკუმენტურად დადასტურებული გვარია. მისი შესაძლო კავშირი მეგრულ კალამია ფორმასთან საყურადღებო ეტიმოლოგიური მოსაზრებაა, თუმცა საბოლოო დასკვნისათვის დამატებითი ონომასტიკური და ისტორიული კვლევაა საჭირო.

ლაბაური

ლაბაური ძველი ქართული გვარია, რომლის ისტორიული გავრცელება, ძირითადად, შიდა ქართლს, არაგვისპირეთსა და მის მიმდებარე მთიანეთს უკავშირდება. გვარის ფუძედ მიჩნეულია პიროვნული სახელი ლაბა, ხოლო სუფიქსი -ური აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის გვარსახელებისთვის დამახასიათებელი ფორმაა.

ლაბაურთა ერთ-ერთი უძველესი დოკუმენტური ხსენება 1698 წლით თარიღდება. ამ წლის საბუთში მოხსენიებულია იანვარა ლაბაური, რომელიც ცოლ-შვილით, მაგრამ უმამულოდ, ზურაბ ერისთავის შვილმა საამ კობიაშვილს უწყალობა. 1700 წელს კი გვხვდება ბერი ლაბაური-მახისასშვილი, რომელიც შვილითა და მამულით ბაინდურ ერისთავმა იმავე საამ კობიაშვილს გადასცა. ეს ცნობები ადასტურებს, რომ მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულისთვის ლაბაური უკვე ჩამოყალიბებული გვარი იყო.

გვარის ისტორიულ ტრადიციაში დაცულია ცნობა, რომ ლაბაურები თუშეთიდან მთისწინეთში, იკოთში გადმოსახლდნენ. მოგვიანებით ისინი გავრცელდნენ დუშეთის, მცხეთის, საგურამოს, ქსოვრისისა და ჟინვალის მხარეებში.

1781 წლის აღწერაში ლაბაურთა წინაპრები ლაბაურიშვილებად არიან ჩაწერილი, ხოლო უფრო ძველ ფორმად ლაფაური სახელდება. ამგვარად, სავარაუდო განვითარება შეიძლება ყოფილიყო: ლაფაური-ლაბაურიშვილი-ლაბაური, თუმცა ამ ფორმათა სრული გენეალოგიური კავშირი დამატებით დოკუმენტურ დადასტურებას საჭიროებს.

ლაბაურთაგან გამოსულ შტოდ მიიჩნევიან ჩიხაშვილები, რომლებიც ბაზალეთის სოფელ ჩიხაანებში ცხოვრობდნენ; ორივე გვარი მოგვიანებით საგურამოშიც გვხვდება. ეს კავშირიც საინტერესო გენეალოგიური მიმართულებაა, თუმცა საბოლოო დასამტკიცებლად შუალედური საბუთებია საჭირო.

დღეს საქართველოში, დაახლოებით, 272 ლაბაური ცხოვრობს.

მანია

მანია ძველი მეგრული გვარია, რომელიც ისტორიულად სამეგრელოს, განსაკუთრებით, ზუგდიდისა და წალენჯიხის მხარეებს უკავშირდება. გვარის წარმოშობის ყველაზე სარწმუნო ვერსიით, მისი ფუძეა ძველი პიროვნული სახელი „მანა“. მეგრულში დასტურდება სიტყვა „მანუა“ – „ტრუსვა“. არსებობს გვარის ირანულ ენობრივ სამყაროსთან დაკავშირების ვარაუდიც, თუმცა ამ შემთხვევაში დამატებითი დასაბუთებაა საჭირო და ის ძირითად ეტიმოლოგიურ ვერსიად ვერ მიიჩნევა.

ისტორიული წყაროებით ცნობილია, რომ მანიები ზემო სამეგრელოში აფაქიძეთა ყმა-გლეხთა შორის იხსენიებოდნენ. გვარის ძველ გავრცელებაზე ტოპონიმიკური მასალაც მიუთითებს – „ნამანევი“ დასტურდება ჯვარში, წალენჯიხის მხარეში. მოგვიანებით მანიები ფართოდ იყვნენ წარმოდგენილი ზუგდიდში, წალენჯიხაში, ჯვარში, კორცხელსა და სამეგრელოს სხვა დასახლებებში.

გვარის ცნობილი წარმომადგენელია გვანჯი მიხეილის ძე მანია (დ. 1918) – ქართველი მათემატიკოსი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი და პროფესორი. გიორგი მანია, წარმოშობით აჩიგვარიდან, იყო პოდპოლკოვნიკი და 1945 წლის 24 ივნისს მოსკოვში გამართული გამარჯვების აღლუმის მონაწილე. თანამედროვე წარმომადგენელთაგან ცნობილია არქიტექტორი და ხელოვნებათმცოდნე მაია მანია.

გამოქვეყნებული სტატისტიკური მონაცემებით, საქართველოში 1 047 მანია ცხოვრობს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი