როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

აზნაურული გვარი იმერეთსა და ქართლ-კახეთში, ტახტის აზნაურები. იმერეთის სამეფო კარზე მაღალი თანამდებობები ეკავათ. მეღვინეთუხუცესის თანამდებობას ორი კაცი განაგებდა – წერეთლების გვარიდან და აზნაურ იოსელიანთა გვარიდან. მესტუმრეთუხუცესის თანამდებობაზე ინიშნებოდნენ აზნაურები – მდივნის, საყვარელიძისა და იოსელიანის გვარიდან. იოსელიანები იყვნენ „ფიცის კაცები“. 1850 წელს, როცა ქუთაისში აპირებდა ჩამოსვლას რუსეთის იმპერატორის მემკვიდრე, დავით დადიანმა მასთან წარსადგენად მოიწვია 53 თავადი და მარტო 9 აზნაური. ერთ–ერთი აზნაურთაგანი იყო ფილიპე იოსელიანი. ამჟამად საქართველოში სულ 2 055 იოსელიანი ცხოვრობს.

იოსავა

იოსავა ძველი მეგრული გვარია, რომლის ძირითადი კერა სამეგრელოში, განსაკუთრებით ხობისა და სენაკის მხარეშია (სოფელი ბია და მიმდებარე სოფლები). გვარი წარმოიშვა სახელ „იოსავასგან“ და თავისი ფორმით ტიპურად მეგრულია (ავა დაბოლოება). მისი ფესვები ბერძნულ-ეკლესიურ სახელთა წრეს უკავშირდება და ადგილობრივ გარემოშია ჩამოყალიბებული. დოკუმენტურად იოსავები უკვე მეთექვსმეტე საუკუნეში ფიქსირდებიან ხოფის ტაძრის ყმა-გლეხთა ნუსხაში, რაც გვარის ადრეულ არსებობას ადასტურებს. შემდგომ პერიოდში გვარი გამოირჩევა საეკლესიო ტრადიციით – ცნობილია რამდენიმე მღვდელი იოსავა, რაც მიუთითებს მემკვიდრეობით სასულიერო ხაზზე. დღეს იოსავები მცირერიცხოვანი, მაგრამ მკაფიოდ მეგრული იდენტობის მქონე გვარია, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ინარჩუნებს საკუთარ ისტორიულ უწყვეტობას. დღეს საქართველოში 228 იოსავა ცხოვრობს.

კაკულია

კაკულია ტიპური მეგრული გვარია, რომელიც სამეგრელოში ფართოდ არის გავრცელებული და დასავლეთქართული გვარების კლასიკურ ფორმას წარმოადგენს (-ია დაბოლოებით). გვარი წარმოიშვა ფუძიდან „კაკუ/კაკული“, რომელიც, სავარაუდოდ, მეტსახელური ან პიროვნული სახელის ფორმაა. ზუსტი ეტიმოლოგია სრულად დოკუმენტირებული არ არის, თუმცა მისი სტრუქტურა სრულად შეესაბამება მეგრულ პატრონიმულ სისტემას.

კაკულიები დოკუმენტურად უკვე მეთექვსმეტე საუკუნეში ფიქსირდებიან — 1569 წლის ცნობაში მოხსენიებულია ნიკოლოზ კაკულია, რომელმაც ოჯახითურთ შესაწირი მიართვა ხოფის ღმრთისმშობლის ტაძარს. ეს ფაქტი ადასტურებს, რომ გვარი იმ დროისთვის უკვე ჩამოყალიბებული და ეკლესიურ ცხოვრებაში აქტიურად ჩართულია. გვარის ძირითადი ბუდე სამეგრელოშია (ზუგდიდი, მარტვილი, ხობი, ცაიში, ინგირი და სხვა სოფლები), საიდანაც მოგვიანებით გავრცელდა სხვა რეგიონებში. ისტორიულად კაკულიები დაკავშირებულნი არიან ადგილობრივ სამეგრელოს საგვარეულოებთან და გვარში ფიქსირდება საეკლესიო ტრადიციაც. დღეს კაკულია ერთ-ერთი მრავალრიცხოვანი მეგრული გვარია (დაახლოებით 2 800-ზე მეტი წარმომადგენლით), რომელიც ინარჩუნებს ძლიერ რეგიონულ იდენტობას და მრავალსაუკუნოვან ისტორიულ უწყვეტობას.

კვინიხიძე

ფეოდალური საგვარეულო იმერეთში. ამ გვარის უწარჩინებულესი წარმომადგენელია დავით კვინიხიძე. სოლომონ პირველისა და დავით გიორგის ძის უახლოესი კარისკაცი. აქტიურად მონაწილეობდა იმერეთის საშინაო საქმეებში, როგორც იმერეთის მდივანბეგი, საგარეო საქმეებში იმერეთის სამეფოს წარმომადგენელი რუსეთის საიპერატორო კარზე. სოლომონის მიერ გაცემულ ერთ საბუთში დავით კვინიხიძის მისამართით ვკითხულობთ: „მარადის ერთგული და მრავალგზის გარჯილი და ნამსახური ჩვენი საყვარელი თანამზრახი მდივანბეგი და კნიაზი დავით სრულიად მისანდობელი ჩვენგან“. ამჟამად საქართველოში სულ 91 კვინიხიძე ცხოვრობს.

ლაზარაშვილი

ლაზარაშვილი — ქართული გვარია, რომელიც პატრონიმულ ფორმას წარმოადგენს და წარმოიშვა სახელ „ლაზარესგან“. გვარი დოკუმენტურად ფიქსირდება უკვე მეჩვიდმეტე საუკუნეში. 1668 წელი — ნასყიდობის წიგნში მოწმედ მოხსენიებულია აზარაშვილი ნონიჩია, რაც გვარის ადრეულ ფორმას ასახავს. 1672 წელი – ჩუქების წიგნში ფიქსირდება ლაზარაშვილი ქიტია, როგორც მამულის გადაცემის აქტის მოწმე. ეს ჩანაწერები მიუთითებს, რომ ლაზარაშვილები იმ დროისთვის უკვე მონაწილეობდნენ იურიდიულ და ქონებრივ ურთიერთობებში, რაც გარკვეულ სოციალურ სტატუსზე მიუთითებს. გვარის ფორმის სტაბილიზაცია („აზარაშვილი“, „ლაზარაშვილი“) ტიპური პროცესია ქართულ ონომასტიკაში და ასახავს ბგერით და წერილობით ევოლუციას. ამრიგად, ლაზარაშვილების გვარი წარმოადგენს მეჩვიდმეტე საუკუნიდან დადასტურებულ ქართულ საგვარეულოს, რომელიც ჩამოყალიბდა პიროვნული სახელისგან და ისტორიულად დაკავშირებულია მიწათმფლობელურ და სამართლებრივ ურთიერთობებთან. დღეს ლაზარაშვილები საქართველოს მასშტაბით, დაახლოებით, 952 ადამიანს შეადგენს.

ლოგუა

ლოგუა დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთი ძირძველი გვარია, რომლის ფესვები სამეგრელოსა და აფხაზეთის საერთო ისტორიულ სივრცეში იკითხება. წერილობით წყაროებში იგი უკვე მეთექვსმეტე საუკუნის მიწურულიდან ჩნდება – აფხაზეთის საკათალიკოსო ნუსხებში მოხსენიებულია კურცხაი ლოგუა, რაც გვიჩვენებს, რომ გვარი იმ დროისთვის უკვე ჩართული იყო საეკლესიო-სამეურნეო ცხოვრებაში. მეჩვიდმეტე საუკუნის დასაწყისში 1621 წლის მონაცემებში თოლიშია ლოგუას ფიქსაცია ადასტურებს, რომ გვარი სტაბილურად არსებობდა და ადმინისტრაციულ დოკუმენტებში რეგულარულად იწერებოდა. ეს ნიშნავს, რომ ლოგუები არ იყვნენ შემთხვევითი მოსახლეობა – ისინი უკვე დამკვიდრებული, ორგანიზებული და სოციალური სისტემის ნაწილი იყვნენ.

ლოგუების ისტორია მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმ სივრცესთან, სადაც საუკუნეების განმავლობაში მეგრული კულტურა და ტრადიცია დომინირებდა. ამიტომ გვარის გავრცელება სამეგრელოში დღესაც ბუნებრივ გაგრძელებად აღიქმება.

ეტიმოლოგიურად ლოგუა შესაძლოა, მომდინარეობდეს, როგორც მეტსახელური ფუძიდან (მეგრული „ლოგმ“), ისე პირსახელების – ლონგორი ან ლონგინოზი – გარდაქმნის შედეგად. ორივე ვარიანტი ასახავს იმ პროცესს, როგორ ყალიბდებოდა გვარები დასავლეთ საქართველოში – პიროვნული თვისებიდან ან სახელიდან. სულ საქართველოში 644 ლოგუა ცხოვრობს.

მალაზონია

მალაზონია მეგრული წარმოშობის გვარია, რომელიც სამეგრელო-გურიის სივრცეშია ჩამოყალიბებული და -ია დაბოლოებით დასავლეთ საქართველოსთვის ტიპურ ფორმას წარმოადგენს. გვარი წარმოიშვა მეგრული სიტყვა „მალაზონიდან“, რაც ნიშნავს მონაზონს. შესაბამისად, მისი საფუძველი მეტსახელურ-პროფესიულია და უკავშირდება საეკლესიო გარემოს. გვარის ძირითადი ბუდეები სამეგრელოსა და გურიაშია (წალენჯიხა, ზუგდიდი, ოზურგეთი და მიმდებარე სოფლები), საიდანაც მოგვიანებით სხვა რეგიონებშიც გავრცელდა. ისტორიულად მალაზონიები დაკავშირებულნი არიან ადგილობრივ საგვარეულოებთან და გვარში ფიქსირდება როგორც საეკლესიო, ისე კულტურული და საზოგადოებრივი მოღვაწეობა. დღეს საქართველოში მალაზონიას გვარის დაახლოებით 947 წარმომადგენლი ცხოვრობს.