როგორ გადაურჩა კახეთი სრულ დემოგრაფიულ კატასტროფას

სეფიანთა პერიოდის ცნობილი ირანელი ისტორიკოსის, მოჰამედ თაჰერის ნაშრომების მიხედვით, მონარქის გადაწყვეტილებით, შიდა და გარე კახეთის ნაყოფიერ მხარეებში მომთაბარე და მესაქონლე თურქმანთა 15 000 ოჯახი უნდა დასახლებულიყო. მათი მთავარი ამოცანა ამ მიწებზე მყარად დაფუძნება და „ხვნა-თესვის, შენებისა და დასახლების“ დაწყება იყო. ამ სტრატეგიული ჩანაფიქრის წარმატებით განსახორციელებლად, შაჰ-აბას მეორემ რეგიონში წინასწარი სამხედრო-სამზადისი ჩაატარა და ალავერდი-ხანის ხელმძღვანელობით, სამი საყრდენი სიმაგრე მოამზადა: ბახტრიონის ციხე – უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული პუნქტი ალაზნის მარცხენა სანაპიროზე; ალავერდის მონასტერი – რომელიც საგანგებოდ გადაკეთდა სამხედრო თავდაცვით ნაგებობად. ყარაღაჯის ციხე – რომელიც მეჩვიდმეტე საუკუნეში კახეთში მყოფი ყიზილბაში ხანების მთავარ რეზიდენციას წარმოადგენდა. ირანის შაჰმა თურქმანთა ჩამოსახლების ორგანიზება ყიზილბაშ სელიმ-ხანს დაავალა. ამ უკანასკნელმა კახეთის მართვა მას შემდეგ გადაიბარა, რაც შაჰმა როსტომ მეფეს 1648 წლიდან დროებით მიერთებული კახეთის მიწები ჩამოართვა. სელიმ-ხანის მეთაურობით, ორი წლის განმავლობაში, ადარბადაგანიდან კახეთში თურქმანული ტომების მრავალრიცხოვანი ტალღები შემოვიდა. გეგმის მიხედვით, მთელი შიდა და გარე კახეთის ბარი მთლიანად მომთაბარეებისთვის უნდა გადაეცათ. მოგვიანებით, სელიმ-ხანის მმართველობის შემდგომ პერიოდში, კახეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი ყარაბაღის ბეგლარბეგ მურთაზ ყული-ხანს დაექვემდებარა, ხოლო დანარჩენი ტერიტორიები ნახჭევანის მმართველ ალი ყული-ხან ქენგერლუს გადაეცა. სწორედ ამ მოხელეთა მმართველობისას ჩამოასახლეს რეგიონში 80 000-მდე მომთაბარე ელი. ამ პროცესმა კახეთის ტრადიციული სასოფლო-სამეურნეო ცხოვრება და კულტურა სრული განადგურების წინაშე დააყენა. მომთაბარე მეჯოგეები ვენახების გაჩეხვასა და ადგილობრივი სავარგულების საძოვრებად (იალაღებად) ქცევას აპირებდნენ. შექმნილმა ვითარებამ მძიმე დღეში ჩააგდო მთიანეთიც – თუშები, ფშავლები და ხევსურები, რადგან მწირი მთიანი რეგიონები სურსათითა და ღვინით სწორედ ბარიდან ირჩენდნენ თავს; ამასთანავე, ბარის საზამთრო საძოვრების დაკარგვის შემთხვევაში, მთიელები საკუთარ საქონელს ვერ გადაარჩენდნენ. ადგილობრივებს დიდ პრობლემებს უქმნიდნენ ყიზილბაში მეციხოვნეებიც. მთისა და ბარის მოსახლეობის ეს შევიწროება მკაფიოდ აისახა იმდროინდელ ხალხურ შემოქმედებაში: „ბახტრიონს სხედან თათრები, სიტყვას ამბობენ ძნელსაო: ახმეტას ჩავჭრით ვენახსა, შიგ დავასახლებთ ელსაო“.

ირანის ამ აგრესიულ სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას დოკუმენტურად ადასტურებს იმ ეპოქის სპარსული ისტორიული წყაროები, რომლებიც დღეს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრსა და სახელმწიფო არქივშია დაცული. საყოველთაო ამბოხება და სამხედრო ოპერაცია ეგზისტენციალური საფრთხის წინაშე მთა და ბარი, უბრალო გლეხობა და მამულების მფლობელი თავად-აზნაურობა სრულად გაერთიანდა. საერთო სახალხო აჯანყებას სათავეში ზაალ არაგვის ერისთავი ჩაუდგა, თუმცა, უშუალო საბრძოლო მოქმედებებში მას მონაწილეობა აღარ მიუღია. ყიზილბაშთა წინააღმდეგ ბრძოლის უშუალო ორგანიზატორებად მოგვევლინენ თეიმურაზ პირველის ერთგული თანამებრძოლი ბიძინა ჩოლოყაშვილი, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავები, ასევე ხალხური პოეზიის გმირი და მთიელთა ლიდერი, თუში ზეზვა გაფრინდაული, ხევსური ნადირა ხოშარაული, ფშავი გოგოლაური და სხვები. მოძრაობა მართლაც საყოველთაო ხასიათის იყო და კახელებსა და მთიელებს მხარდაჭერა ქართლმაც გამოუცხადა. ამბოხებულთა გაერთიანებული ლაშქარი, ზაალ არაგვის ერისთავის ვაჟის, ზურაბის, ასევე შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავების წინამძღოლობით, ახმეტაში დაბანაკდა. პარალელურად, კახეთის ძალები, ბიძინა ჩოლოყაშვილის სარდლობით, ალავერდს მიუახლოვდნენ. აჯანყებულებმა ერთდროული და კოორდინირებული იერიში მიიტანეს ბახტრიონსა და ალავერდზე. ბახტრიონის სიმაგრეში შეჭრილმა ქართველებმა სასტიკად დაამარცხეს ყიზილბაში მეციხოვნეები. გადარჩენილმა მტრის ნაწილმა ალავერდისკენ უკანდახევა სცადა, თუმცა ალვანის ველზე ისინი ბიძინა ჩოლოყაშვილის მიერ ალავერდის ციხიდან გამოშვებულ რაზმებს შეეფეთნენ. ქართველებმა მტრის ძალები სრულად ამოჟლიტეს. ამის შემდეგ აჯანყებულებმა ქვეყანა საბოლოოდ გაწმინდეს დარჩენილი თურქმანი მომთაბარეებისგან – ნაწილი გაანადგურეს, ნაწილმა კი გაქცევით უშველა თავს. ამ ისტორიული გამარჯვების შედეგად კახეთის მხარე ფიზიკურ გადაშენებას გადაურჩა, რადგან შაჰი იძულებული გახდა, უკან დაეხია და თავის მზაკვრულ დემოგრაფიულ გეგმაზე ხელი აეღო. თუმცა, აჯანყების უფრო შორეული და საბოლოო მიზანი – ირანელთა სრული განდევნა და ქართული მონარქიის აღდგენა – მაინც მიუღწეველი დარჩა. ირანის შაჰმა სასტიკად იძია შური აჯანყების ლიდერებზე: ზაალ ერისთავი საკუთარ ძმისწულებს მოაკვლევინეს, მისი შვილები კი დაატყვევეს და ირანში გააგზავნეს. შაჰის კარზე ხმობილი ბიძინა, შალვა და ელიზბარი კი იმ თურქმანულ ტომებს გადასცეს, რომელთა ნათესავებიც კახეთში დაიხოცნენ. მათ ქართველი გმირები საშინელი წამებით მოკლეს 1662 წლის 18 სექტემბერს – სხეულის ასო-ასო აჭრითა და თავების მოკვეთით. არსებობს ისტორიული გადმოცემა, რომ წამებულთა თავები კათოლიკე მისიონერებმა ფარულად მოიპარეს, როგორც წმიდა რელიკვია, ხოლო მათი ნაწილები საქართველოში გადმოასვენეს და იკორთის მონასტერში დაკრძალეს. ქართულმა სამოციქულო ეკლესიამ ისინი წმიდანებად შერაცხა, მათი ხსენების დღედ კი 18 სექტემბერი დაწესდა.

გამოყენებული მასალების წყარო: www.chiaturadotorg.wordpress.com