როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ივანიაძე, ძველი ფორმით ივანიასძე, ძველი ქართული გვარია, რომლის უძველესი დოკუმენტური კვალი მეთხუთმეტე საუკუნის შუა ხანებიდან ჩანს. გვარი, სავარაუდოდ, პიროვნულ სახელ ივანე/იოანეს უკავშირდება, ხოლო „-ძე“ შთამომავლობის აღმნიშვნელი ქართული ფორმანტია. ამავე დროს, გვარის ძველი ფორმა – „ივანიასძე“ – შუა საუკუნეების საბუთებში უკვე ჩამოყალიბებული საგვარეულო სახელის სახით გვხვდება.

1447-1448 წლების სამეფო-საეკლესიო საბუთებში კავთისხევში იხსენიება „ივანიასძისეული მამული“, რაც აშკარად მიუთითებს, რომ იმ დროისთვის ივანიასძეებს იქ უკვე დამკვიდრებული საგვარეულო საკუთრება ჰქონდათ. მათი ქონებრივი და სამოხელეო ინტერესები მხოლოდ კავთისხევით არ შემოიფარგლებოდა და უკავშირდებოდა ქვათახევს, ჩოჩეთს, გორს, მცხეთას, დიღომს, მუხრანს, თეძმის ხეობასა და სხვა ადგილებსაც.

მეთხუთმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში ერთ-ერთი ივანიასძის მამრობითი ხაზი უძეოდ შეწყდა. ამის შემდეგ მისი მამული და მასთან დაკავშირებული უფლებები ჯერ ქადაგ დიმიტრი მაღალაძეს, შემდეგ კი სხვა მაღალაძეებს გადაეცა. განსაკუთრებით საინტერესოა ცნობა, რომლის მიხედვით მახარებელი მაღალაძე „ივანიასძედ დასვეს“ და მას ივანიასძეთა ძველი მამულები, საქადაგო და სამამთავრო სახელო გადაეცა. ეს გვიჩვენებს, რომ ივანიასძეთა სახელთან არა მხოლოდ ქონება, არამედ გარკვეული საეკლესიო-სამოხელეო უფლებებიც იყო დაკავშირებული.

საბუთებში ივანიასძეთა მემკვიდრეობას უკავშირდება სასახლე, ეკლესია, ზვრები, ბოსტნები, წალკოტები, სასაფლაო, მამულები და სხვადასხვა სოფელში მცხოვრები ყმები. ამიტომ ივანიასძეები მეთხუთმეტე საუკუნის ქართლის ადგილობრივ საზოგადოებაში, ქონებრივად და სამოხელეო თვალსაზრისით, საკმაოდ მნიშვნელოვანი საგვარეულო უნდა ყოფილიყვნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ ერთ-ერთი ძველი შტო შეწყდა, მთელი გვარი არ გამქრალა. მეთექვსმეტე საუკუნეში კვლავ გვხვდება თევდორე ივანიასძე, თელადგორელი ხუცესი და ქვათახევის ღვთისმშობლის მონასტრის ყმა. მის შვილებად დასახელებული არიან იორდანე და გაბრიელ ივანიასძეები. ეს მნიშვნელოვანი გენეალოგიური ცნობა ადასტურებს, რომ ივანიასძეთა სხვა ოჯახური ხაზები არსებობას აგრძელებდნენ.

შემდგომ პერიოდში ძველი ფორმა ივანიასძე თანდათან იცვლება და მკვიდრდება თანამედროვე ფორმა ივანიაძე. დღეს ივანიაძეები განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოში არიან გავრცელებული, თუმცა გვარის უძველესი დოკუმენტური კერა, არსებული წყაროებით, კავთისხევი და შიდა ქართლია.

საქართველოში დაახლოებით 414 ივანიაძე ცხოვრობს.

კაციტაძე

კაციტაძე ძველი დასავლურ-ქართული გვარია, რომლის ისტორიული გავრცელების მთავარი არეალი რაჭა და იმერეთია. გვარი პატრონიმიკური წარმოშობისაა და, ერთ-ერთი გავრცელებული განმარტებით, პიროვნულ სახელ კაციას უკავშირდება, რაც სიტყვა „კაცისგან“ მომდინარეობს. ამდენად, კაციტაძე შეიძლება ნიშნავდეს „კაციას შთამომავალს“.

გვარის ერთ-ერთი უძველესი დოკუმენტური ხსენება 1544 წლით თარიღდება. საბუთში აღნიშნულია, რომ თლუღში მცხოვრები სამი კომლი კაციტაძე ბაგრატ მეფემ ნიკორწმინდის ეკლესიას შესწირა. ეს მიუთითებს, რომ მეთექვსმეტე საუკუნის შუა ხანებში გვარი თლუღში უკვე რამდენიმე ოჯახით იყო დამკვიდრებული. მეთექვსმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში სახელობით იხსენიება ნინია კაციტაძე, რომელიც შვილებითა და მამულით არის მოხსენიებული.

კაციტაძეთა მნიშვნელოვანი ისტორიული კერები იყო თლუღი, ხოტევი, ბარეული, ბუგეული, მიქარწმინდა, მუხლი, სორი, სხვავა, ჩორჯო, წედისი, ჭიბრევი და ჯვარისა, ხოლო იმერეთში — დარკვეთი, დუნთა, ზედუბანი, თაბაგრები, ობჩა, ქუთაისი, წირქვალი და სხვა ადგილები.

გვარში გამორჩეულია ძლიერი სასულიერო ტრადიცია. მეცხრამეტე საუკუნეში ხოტევის მთავარანგელოზთა ეკლესიაში მსახურობდნენ იოანე დავითის ძე, იესე, ნიკოლოზ და გრიგოლ ნიკოლოზის ძე კაციტაძეები. სხვა ეკლესიებში გვხვდებიან თედორე მათეს ძე, ილია ლავრენტის ძე და სხვა სასულიერო პირები.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია 1897 წლის სენატის ჰერალდიკის დეპარტამენტის საქმე, რომელიც კაციტაძეთა ერთ-ერთი შტოს თავადაზნაურობისა და ქუთაისის გუბერნიის გენეალოგიური წიგნის მესამე ნაწილს ეხება. ეს მიუთითებს, რომ კაციტაძეთა შორის არსებობდა აზნაურული შტო, თუმცა აზნაურობა მთელ გვარზე ავტომატურად არ ვრცელდებოდა.

მეოცე საუკუნეში გვარის ცნობილი წარმომადგენლები იყვნენ ისტორიკოსი და ირანისტი დავით (დევი) კაციტაძე, ასევე სხვადასხვა დარგის მეცნიერები, ექიმები და ინჟინრები. თანამედროვე პერიოდში სასულიერო ხაზს აგრძელებდნენ დეკანოზი დავით კაციტაძე და დეკანოზი ლევან კაციტაძე.

დღეს საქართველოში, დაახლოებით, 1 860 კაციტაძე ცხოვრობს.

მაზმიშვილი

მაზმიშვილი ძველი აღმოსავლურ-ქართული გვარია, რომლის ისტორიული ფესვები უმთავრესად ქართლს უკავშირდება. ძველ საბუთებში გვარი გვხვდება სხვადასხვა ფორმით – მაზმანისშვილი, მაზმისშვილი, მაზმანიშვილი და მაზმიშვილი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის, რომ ვარძიელა ერთ წყაროში მაზმისშვილად, სხვაგან კი მაზმანისშვილად არის მოხსენიებული, რაც ამ ფორმების ერთმანეთთან ისტორიულ კავშირზე მიუთითებს.

მეჩვიდმეტე საუკუნის საბუთებში სახელობით გვხვდებიან ყანდუა და ვარძიელა მაზმისშვილები. ყანდუა სამწევრისში ცხოვრობდა და მიწის ნასყიდობის წიგნის მოწმედ არის მოხსენიებული. 1689 წლის საბუთში კი უკვე „მაზმიშვილის მიწა“ ფიქსირდება, რაც გვარის ადგილობრივ მიწათსარგებლობით და სამეურნეო სივრცეში დამკვიდრებას ადასტურებს.

გვარის ფუძედ მიიჩნევა სიტყვა „მაზმანი“, რომელსაც ზოგიერთ განმარტებაში თოკის ან ძაფის გრეხა-დამუშავების ხელობას უკავშირებენ. შესაბამისად, შესაძლებელია, თავდაპირველად ეს პროფესიული სახელწოდება ან მეტსახელი ყოფილიყო, შემდეგ კი მისგან წარმოქმნილიყო საგვარეულო სახელი. სავარაუდო ფორმობრივი განვითარება შეიძლებოდა ყოფილიყო: მაზმანისშვილი - მაზმისშვილი - მაზმიშვილი.

მოგვიანებით მაზმიშვილები გავრცელდნენ შიდა და ქვემო ქართლში, კახეთსა და ნაწილობრივ სამცხე-ჯავახეთში. გვარის თანამედროვე სასულიერო წარმომადგენლებიდან ცნობილნი არიან იღუმენი ბარსანოფი მაზმიშვილი და დეკანოზი გიორგი მაზმიშვილი.

ცნობილი თანამედროვე წარმომადგენელია გიორგი სერგოს ძე მაზმიშვილი, გენერალ-მაიორი, ყოფილი მაღალი თანამდებობის პირი უსაფრთხოების სისტემაში და საინჟინრო მეცნიერებათა დოქტორი.

ამრიგად, მაზმიშვილთა გვარი ძველი ქართლური საგვარეულოა, რომლის ისტორიული ფორმები ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული და რომლის დოკუმენტური კვალი, სულ მცირე, მეჩვიდმეტე საუკუნიდან მკაფიოდ ჩანს.

დღეს საქართველოში 1 893 მაზმიშვილი ცხოვრობს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი