როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ივანეიშვილი ძველი ქართული პატრონიმიკური გვარია, რომელიც პიროვნული სახელისგან ივანე არის წარმოქმნილი და თავდაპირველად „ივანეს შვილს“, „ივანეს შთამომავალს“ ნიშნავდა.

გვარის ერთ-ერთი უძველესი დოკუმენტური ხსენება 1628 წლით თარიღდება. ლევან დადიანის მიერ ბიჭვინთის ტაძრისადმი გაცემულ შეწირულობის სიგელში მოხსენიებულნი არიან ელიჯარ ივანეიშვილი და გვანიში (გვინიაში) ივანეიშვილი. ეს ადასტურებს, რომ მეჩვიდმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში გვარი უკვე ჩამოყალიბებული იყო და დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო-სამამულო ცხოვრებას უკავშირდებოდა.

ივანეიშვილების ისტორიული კერა დასავლეთ საქართველოა. გვარის მსგავსი ფორმებია ივანიშვილი, ივანაშვილი, ივანეშვილი, თუმცა მათი ერთ საგვარეულოდ გამოცხადება მხოლოდ სახელთა მსგავსების საფუძველზე არ შეიძლება.

თანამედროვე წარმომადგენლებიდან ცნობილნი არიან სასულიერო პირები – მელქისედეკ ივანეიშვილი, სპირიდონ (სერგი) ივანეიშვილი და არქიმანდრიტი ელეაზარ ივანეიშვილი.

ამრიგად, ივანეიშვილთა დოკუმენტურად დადასტურებული ისტორია სულ მცირე მეჩვიდმეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან იწყება, ხოლო გვარის რეალური წარმოშობა, სავარაუდოდ, უფრო ადრეულ ხანას ეკუთვნის. დღეს საქართველოში 574 ივანეიშვილი ცხოვრობს.

კარსანიძე

კარსანიძე ძველი დასავლურ-ქართული გვარია, რომლის ისტორიული კერა განსაკუთრებით იმერეთს, სოფელ მათხოჯს უკავშირდება. გვარის წარმომადგენლები მოგვიანებით გურიაშიც, მათ შორის, ოზურგეთის მხარეში, გვხვდებიან. ისტორიულ წყაროებში ფიქსირდება მსგავსი ფორმაც – კარსანისძე, თუმცა მისი და კარსანიძის სრული გენეალოგიური იგივეობა დამატებით კვლევას საჭიროებს.

კარსანიძეთა შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობები დაცულია მათხოჯის მეჩვიდმეტე საუკუნის დავთრებში. იქ გვარის წარმომადგენლები სხვადასხვა სამეურნეო მოვალეობით არიან მოხსენიებულნი: ერთ-ერთი კარსანიძე – მეთევზედ, სხვა – მეურმედ, ხოლო კიდევ ერთი მესეფე კაცად არის დასახელებული. ეს ჩანაწერები გვიჩვენებს, რომ კარსანიძეები მათხოჯის ადგილობრივ სამეურნეო ცხოვრებაში აქტიურად იყვნენ ჩართული.

1661-1680 წლების ყმების ნუსხაში სახელობით იხსენიებიან მათხოჯელი მამისთვალა კარსანიძე და ხახუტა კარსანიძე. ამგვარად, მეჩვიდმეტე საუკუნის მეორე ნახევრისათვის კარსანიძეთა გვარი მათხოჯში უკვე მყარად დამკვიდრებულ საგვარეულოდ ჩანს.

გვარის სასულიერო ისტორიის წარმომადგენელია მინადორა ივანეს ასული კარსანიძე, დაბადებული 1845 წელს, რომელიც 1900 წლისათვის მათხოჯის წმიდა ნინოს დედათა მონასტრის მონაზონი იყო.

მიუხედავად მცირე რაოდენობისა, გვარის დოკუმენტური ისტორია სულ მცირე მეჩვიდმეტე საუკუნიდან დასტურდება და მის მთავარ ისტორიულ კერად მათხოჯი გვევლინება. დღეს კარსანიძე შედარებით იშვიათი გვარია – საქართველოში დაახლოებით 73 კარსანიძე ცხოვრობს.

ლაფანაშვილი

ლაფანაშვილი ძველი ქართული გვარია, რომლის ისტორიული გავრცელების მთავარი არეალი ქართლსა და აღმოსავლეთ საქართველოს უკავშირდება. გვარი წერილობით წყაროებში, სულ მცირე, მეთხუთმეტე საუკუნიდან დასტურდება, რაც მის სიძველეზე მიუთითებს.

ერთ-ერთი უძველესი ცნობა 1460 წლით თარიღდება. საბუთში მოხსენიებულია ლაფანასშვილი, სუმბატ ურდოელაშვილის ყმა, რომლის წყალობაც გიორგი მეფემ სუმბატის შვილობილს – მესტუმრე ვირშელ ზვიადისშვილს – დაუმტკიცა. მეთექვსმეტე საუკუნის მეორე ნახევრის წყაროში კი ძაგნაკორნაში მცხოვრები ლაფანაშვილების თორმეტი სრული საკომლო სვეტიცხოვლის საკათალიკოსო კუთვნილებად არის მოხსენიებული. ეს აჩვენებს, რომ გვარი იმ დროისთვის უკვე მრავალკომლიანი და მყარად დამკვიდრებული იყო.

1651 წელს ძაგნაკორში მცხოვრები გიორგა ლაფანაშვილი წყაროში სახელობით გვხვდება. მოგვიანებით, 1689-1695 წლებში, ანეშში მცხოვრები ოთხი კომლი ოდიშელიძე და ლაფანაშვილები ერეკლე მეფემ მამუკას უწყალობა.

გვარის ფუძედ მიჩნეულია მეტსახელი ან პირადი სახელი „ლაფანა“, რომელიც შესაძლოა უკავშირდებოდეს სიტყვა „ლაფანს“ – ხის სახეობას. თუმცა გვარის ზუსტი ეტიმოლოგიური განვითარება დამატებით ონომასტიკურ კვლევას საჭიროებს.

ლაფანაშვილების ისტორიული გავრცელების ადგილებად ცნობილია დუშეთი, ჭოპორტი, მუხრანი, მცხეთა და ძეგვი. ამგვარად, გვარის მთავარი ისტორიული სივრცე ქართლისა და არაგვისპირეთის არეალს უკავშირდება.

ამრიგად, ლაფანაშვილთა დოკუმენტური ისტორია, სულ მცირე, მეთხუთმეტე საუკუნიდან იწყება. მეთექვსმეტე-მეჩვიდმეტე საუკუნეების საბუთები გვიჩვენებს, რომ გვარი უკვე მრავალკომლიანი და სხვადასხვა სამეფო-საეკლესიო მამულთან დაკავშირებული საგვარეულო იყო, რომლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კერა ძაგნაკორნა გახლდათ. დღეს საქართველოში 297 ლაფანაშვილი ცხოვრობს.

მანაგაძე

მანაგაძე ძველი ქართული გვარია, რომელიც ისტორიულ საბუთებში გვხვდება ფორმებით – მანაგაძე და მანაგასძე. გვარის დოკუმენტური ისტორია, სულ მცირე, მეთექვსმეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან იწყება და თავდაპირველად განსაკუთრებით შიდა და ზემო ქართლის სივრცეს უკავშირდება.

1527-1558 წლების ჯავახიშვილთა გაყრის საბუთში ოძისში მცხოვრები მანაგასძე, მამულით, როინ ჯავახიშვილსა და მის ბიძაშვილებს ერგო. მეჩვიდმეტე საუკუნის დასაწყისში უკვე სახელობით გვხვდება მახარებელი მანაგაძე, რომელიც 1607 და 1609 წლების ყმა-მამულის ნასყიდობის წიგნებში მოწმედ არის დასახელებული. 1620 წლის საბუთში კი გიორგი სააკაძესა და ქაიხოსრო ჯავახიშვილს შორის დავასთან დაკავშირებით მანაგაძის გვარის წარმომადგენელიც იხსენიება.

მეჩვიდმეტე საუკუნეში მანაგაძეები სატივეშიც ცხოვრობდნენ. ზემო ქართლის სადროშოს აღწერის დავთარში მანაგაძე-გოჩიაშვილი ორი ვაჟითა და მიქელა მანაგაძე ერთი კომლით არიან აღრიცხული. ამავე საუკუნის მიწურულის საბუთებიდან ცნობილია პაპუნა მანაგაძე და მისი შვილები – იორამი და გიორგი, რომლებიც მიწის საკუთრებასა და ნასყიდობის გარიგებებში მონაწილეობდნენ. ამ პერიოდის წყაროებში გვხვდება ტოპონიმური ფორმაც – „მანაგაძიური ბაგა“, რაც გვარის ადგილობრივ დამკვიდრებაზე მიუთითებს.

მეცხრამეტე საუკუნეში მანაგაძეები დასავლეთ საქართველოშიც ჩანან. ბასილ სიმონის ძე მანაგაძე 1830-1867 წლებში ცაგერის მხარის ოფიტარის წმინდა გიორგის ეკლესიის მღვდელი იყო, ხოლო საბა და სიმონ მანაგაძეები იქვე მედავითნეებად მსახურობდნენ.

ამრიგად, მანაგაძე მრავალსაუკუნოვანი ქართული გვარია, რომლის წერილობითი ისტორია მეთექვსმეტე საუკუნიდან დასტურდება. ადრეული წყაროები გვარს, ძირითადად, ქართლთან აკავშირებს, ხოლო მოგვიანებით მანაგაძეთა წარმომადგენლები დასავლეთ საქართველოშიც გვხვდებიან.

საქართველოში ამჟამად 2 967 მანაგაძე ცხოვრობს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და ვალერიან ხიმშიაშვილი