როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

აზნაურული გვარი კახეთში. „ამათნი გვარნი რომელნიმე ატყვიან კავკასიის შთამომავლობათაგან, გარნა ცნობილ არიან დავით მეფის დროსა 1469 წელს და ვინაიდგან ამათ წინაპართა იცოდნენ არქიტექტურობა და კალატოზობა, ამის გამო გაუგვარდათ კალატოზობა გვარად და არიან აწ მოსახლედ ქართლში რაოდენმე სახლად მდაბალ აზნაურებად და სწერიან ესენიცა ტრაკტატსა შინა“.

1764 წელს ერთ–ერთ არზაში მოხსენიებული გიორგი კალატოზიშვილი წყალობას ითხოვს ერეკლე მეორისგან რათა დაუბრუნონ მას მისი ყმები. კალატოზიშვილი დავითი, აზნაური, კახეთის 1812 წლის აჯანყების მონაწილე. კალატოზიშვილი იოსები, აზნაური, ქარხნის მუშრიბი. ეს თანამდებობა მისცა მას გიორგი მეცამეტემ.

ამჟამად საქართველოში სულ 977 კალატოზიშვილი ცხოვრობს.

ლაგრაძე

ლაგრაძის გვარი ძველი ქართული წარმოშობისაა და მისი დოკუმენტური კვალი მკაფიოდ იკითხება მეჩვიდმეტე საუკუნის ისტორიულ საბუთებში. გვარი, როგორც ჩანს, აღმოსავლეთ საქართველოს ფეოდალურ გარემოში ყალიბდება და მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმდროინდელ სამეურნეო და სამართლებრივ ურთიერთობებთან. ყველაზე ადრეული ცნობები ლაგრაძეებზე გვხვდება 1658–1675 წლების პერიოდში, სადაც ისინი ზესში მცხოვრებლებად და ციციშვილთა საგვარეულოს ყმებად არიან მოხსენიებულნი. ეს მიუთითებს მათ დამოკიდებულ სოციალურ სტატუსზე, თუმცა, ამავე დროს, აქტიურ ჩართულობაზე ადგილობრივ ეკონომიკურ ცხოვრებაში. მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულს ლაგრაძეები ხშირად ფიქსირდებიან მიწის ნასყიდობისა და სამართლებრივი აქტების დოკუმენტებში. მაგალითად, 1692 წელს ფარსადან ჯავახიშვილმა თავის ბიძაშვილ ზურაბს მიჰყიდა მიწა, რომელიც ლაგრაძეს ეკუთვნოდა, რაც გვიჩვენებს, რომ გვარი მიწათმფლობელობასთანაც იყო დაკავშირებული. განსაკუთრებულად გამოირჩევა დათუნა ლაგრაძე, რომლის ოჯახიც აქტიურად მონაწილეობდა სამეურნეო საქმიანობაში – მისი შვილები (იესე, ზააღა და ოტია), ასევე, იხსენიებიან მიწის გადაცემისა და საეკლესიო წეს-ჩვეულებებთან დაკავშირებულ პროცესებში. ლაგრაძეები არაერთხელ გვხვდებიან მოწმეებად სხვადასხვა სამართლებრივ აქტში (1684-1699 წლები), რაც მიუთითებს მათ სანდოობაზე და გარკვეულ ავტორიტეტზე ადგილობრივ საზოგადოებაში. ასევე ცნობილია, რომ ისინი სხვადასხვა პერიოდში სხვადასხვა ფეოდალთა ყმებად იყვნენ – მათ შორის ჯავახიშვილთა, რომელთაც ეს ადამიანები ნაზარალი ხანისგან ეწყალობათ. ამრიგად, ლაგრაძეების საგვარეულო მეჩვიდმეტე საუკუნის საქართველოში წარმოადგენს ტიპურ, თუმცა მნიშვნელოვან სოციალურ ფენას – სოფლის მკვიდრ მოსახლეობას, რომელიც ერთდროულად არის ჩართული როგორც მიწათმფლობელობაში, ისე სამართლებრივ და საეკლესიო ცხოვრებაში.

დღეს ლაგრაძის გვარი საქართველოში 71 ადამიანს შეადგენს.

ლაბახუა

ლაბახუას გვარი დასავლეთქართული, კერძოდ, მეგრულ-აფხაზურ სივრცესთან დაკავშირებული წარმოშობისაა. მისი ეტიმოლოგია ძველ ქართულ-კუთხურ სიტყვას უკავშირდება: „ლაბახუა“ (ან „ლაბახა“) აღნიშნავდა ჭიშკარს – კონსტრუქციას, რომელიც აქეთ-აქით დასობილ სარებს შორის ჰორიზონტალურად გაყრილი რამდენიმე ლარტყისგან შედგებოდა და ადამიანის სიმაღლეს აღწევდა. ამგვარად, გვარი, სავარაუდოდ, თავდაპირველად მეტსახელად ჩამოყალიბდა და შესაძლოა, უკავშირდებოდეს ან საცხოვრებელ გარემოს, ან კონკრეტულ საქმიანობას. ისტორიული ცნობებით, ლაბახუები აფხაზეთის ტერიტორიიდან გადმოსულნი არიან და შემდგომ სამეგრელოში დამკვიდრდნენ. მათი ძირითადი კერა სენაკის რაიონის სოფელი ხორშია, რაც გვარის მეგრულ სივრცეში გამყარებას ადასტურებს. ეს მიგრაციული გზა კარგად ასახავს დასავლეთ საქართველოსათვის დამახასიათებელ ეთნო-სოციალურ პროცესებს. დოკუმენტურად იხსენიება შოთა ხვიჩას ძე ლაბახუა, ოჩამჩირის რაიონის სოფელ აგუბედიის მცხოვრები, რომელიც ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მასალებში დაფიქსირებულია, როგორც „ეროვნებად დაბრუნებული“. ეს ფაქტი მიუთითებს იმ რთულ ისტორიულ ვითარებებზე, რომელშიც გვარის წარმომადგენლებს უწევდათ არსებობა და საკუთარი იდენტობის შენარჩუნება

დღეს ლაბახუას გვარი მცირე გავრცელებისაა და საერთო ჯამში, დაახლოებით, 120 ადამიანს აერთიანებს.

მეხრიშვილი

მეხრიშვილის გვარი ძველი ქართული წარმოშობისაა და მისი დოკუმენტური კვალი მეჩვიდმეტე საუკუნის აღმოსავლეთ საქართველოს საბუთებში იკითხება. გვარის ფორმა, სავარაუდოდ, პროფესიულ ფუძეს უკავშირდება და შესაძლოა, მოდიოდეს სიტყვიდან „მჭრელი“. ისტორიულ წყაროებში გვარი სხვადასხვა ფორმით გვხვდება – მეხრიშვილი, მეჭრიშვილი, მევრიშვილი – რაც იმდროინდელი წერისა და გამოთქმის თავისებურებებს ასახავს. მეხრიშვილების ძირითადი კერა ზემო ქართლია, განსაკუთრებით ბროწლეთის მიდამოები, სადაც ისინი მიწათმფლობელებად და აქტიურ სამეურნეო სუბიექტებად გვევლინებიან. მეჩვიდმეტე საუკუნის საბუთებში ისინი ხშირად ფიქსირდებიან მიწის ნასყიდობის აქტებში – როგორც მეპატრონეები და მოწმეები, რაც მათ საზოგადოებრივ როლსა და სანდოობაზე მიუთითებს. საგვარეულოში იხსენიებიან ბასილა, ბერა, დათუნა, გოგია, მამუკა და ზურაბ მეხრიშვილები, რომელთაგან ზურაბი მამასახლისადაც არის ცნობილი, რაც გვარის გარკვეულ ავტორიტეტს ადასტურებს.

დღეს მეხრიშვილის გვარის ზუსტი რიცხოვნობაა 868 ადამიანი

მთიულიშვილი

მთიულიშვილის გვარი ძველი ქართული წარმოშობისაა და როგორც სახელწოდებაც მიანიშნებს, უკავშირდება მთიულეთს – საქართველოს მთიან რეგიონს. გვარი, სავარაუდოდ, ტოპონიმურ საფუძველზეა წარმოშობილი და აღნიშნავს „მთიულეთიდან მოსულს“ ან „მთიულელს“. მეჩვიდმეტე საუკუნის ისტორიულ საბუთებში მთიულიშვილები არაერთხელ იხსენიებიან აღმოსავლეთ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში – კოდმანში, თვალში, წუბენსა და სხვა სოფლებში. ისინი ფიქსირდებიან, როგორც გლეხები, სამხედრო ვალდებულების მქონე პირები და საეკლესიო ყმები. საამილახვროს დავთრის მიხედვით, ზოგიერთ მათგანს თოფით ლაშქრობა ევალებოდა, რაც მათ სამხედრო ფუნქციაზეც მიუთითებს. დოკუმენტებში ჩანს, რომ მთიულიშვილები აქტიურად მონაწილეობდნენ სამართლებრივ და სამეურნეო ურთიერთობებში – გვხვდებიან როგორც მოწმეები მიწის ფლობასა და გადაცემასთან დაკავშირებულ პროცესებში. განსაკუთრებით საინტერესოა მამუკა მთიულიშვილი, რომელიც დავით გარეჯის მონასტრის ყმად იხსენიება და რომლის საქმიანობა მონასტრის მამულებთან არის დაკავშირებული. საგვარეულოში იხსენიებიან გიორგი, დათუნა, ზურაბა, მამუკა, ნადირა და რამაზა მთიულიშვილები, რაც მიუთითებს გვარის ფართო გავრცელებასა და მრავალშტოიანობაზე უკვე მეჩვიდმეტე საუკუნეში.

დღეს საქართველოში მთიულიშვილის გვარის 743 ადამიანია.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი