როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ენუქიძე ძველი ქართული გვარია, რომელიც წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნიდან ფიქსირდება. საბუთებში მოიხსენიება კურცხალია ენუქიძე, როგორც მინდოდა ენუქიძის ძმისწული, რაც გვარის ადრეულ ნათესაურ სტრუქტურაზე მიუთითებს. გვარის ისტორიული ცენტრი უკავშირდება რაჭას, განსაკუთრებით წკადისის სოფელს (ამბროლაური), სადაც მდებარეობს მეშვიდე-მერვე საუკუნეების საგვარეულო ეკლესია „ძელიცხოვარი“. მეთვრამეტე-მეცხრამეტე საუკუნეებში ენუქიძეები აქტიურად არიან წარმოდგენილი საეკლესიო მსახურებაში: პეტრე, იოანე, სიმონ, თადეოზ და ვიქტორ ენუქიძეები მღვდლებად და მედავითნეებად მსახურობდნენ რაჭაში, იმერეთსა და სვანეთში. გვარი დღეს გავრცელებულია რაჭაში, იმერეთში, შიდა ქართლსა და აღმოსავლეთ საქართველოში.

სულ საქართველოში 1 935 ენუქიძეა.

ვეფხვაძე

ვეფხვაძე ქართული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნიდან ფიქსირდება და დაკავშირებულია შიდა ქართლის სოციალურ-სამეურნეო ცხოვრებასთან. საბუთებში ისინი, ძირითადად, კარაღეთსა და მიწობს მოიხსენიებიან და ხშირად ფიგურირებენ სამამულე ნასყიდობისა და საკუთრების გადაცემის აქტებში. 1670-1671 წლების დოკუმენტებში იხსენიებიან როჭიკა, სუხიტა, ვეფხია, ნასყიდა, ზარხოშა და ჩინელა ვეფხვაძეები, რომლებიც მონაწილეობენ მიწისა და საწისქვილეების ნასყიდობა-გაყიდვაში, როგორც მფლობელები, გამყიდველები ან მოწმეები. 1664 წლის საბუთში ქუმსია ვეფხვაძე მოხსენიებულია მიწის ნასყიდობის წიგნის მოწმედ.1700 წლის დოკუმენტების მიხედვით, ვეფხია და ჩინელა ვეფხვაძეები კარაღეთში მცხოვრებლებად და ქაიხოსრო ციციშვილის კოდისპურე ყმებად არიან მოხსენიებულნი. სხვა საბუთებში ჩანს ვეფხვაძეთა მონაწილეობა მამულების გაყოფასა და საგვარეულო ქონების გადანაწილებაში (მეჩვიდმეტე საკუნის ბოლო, მეთვრამეტე საუკუნის დასაწყისი).

სულ საქართველოში 1 190 ვეფხვაძე ცხოვრობს.

ზუკაკიშვილი

ზუკაკიშვილი ქართული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნიდან ფიქსირდება. საბუთების მიხედვით, ზუკაკიშვილები ბერთუბანში მცხოვრები აზატი კაცები იყვნენ და მათ ეკისრებოდათ სამხედრო-საეკლესიო ვალდებულება – შეკაზმული ცხენისა და იარაღის გაღება ნინოწმინდის საყდრისათვის (1688-1694 წლები). მეჩვიდმეტე საუკუნის საბუთებში ზუკაკიშვილები არაერთხელ იხსენიებიან, როგორც მოწმეები და მოფიცრები სამამულო და სამართლებრივ საქმეებში: ცნობილია გიუნა, ზუბიტა და მაზიტა ზუკაკიშვილები (1654-1690 წლები), რომლებიც მონაწილეობდნენ ნასყიდობის აქტებსა და ეკლესიისთვის შეწირულების საბუთებში. მეცხრამეტე-მეოცე საუკუნეებში გვარის წარმომადგენლები აქტიურად არიან წარმოდგენილნი საეკლესიო მსახურებაში:

ელეფთერი ზუკაკიშვილი – გარეჯის იოანე ნათლისმცემლის მონასტრის არქიმანდრიტი (1821-1822), რაფიელ ზუკაკიშვილი – მღვდელი ბოჭორმაში (1903), ალექსანდრე ზუკაკიშვილი – მედავითნე არბოში (1908). ზუკაკიშვილები წარმოადგენენ ისტორიულად ჩამოყალიბებულ ქართულ გვარს, რომელიც აერთიანებს აზატურ სტატუსს, საეკლესიო მსახურებასა და სამართლებრივ პრაქტიკაში მონაწილეობას.

ამჟამად საქართველოში 434 ზუკაკიშვილი ცხოვრობს.

თარბაია/თარბა

თარბაია დასავლეთ საქართველოს ქართული გვარია, რომელიც გავრცელებულია სამეგრელოსა და აფხაზეთის ისტორიულ არეალში. გვარის ფუძე უკავშირდება მეგრულ სიტყვას – „თარი“, რომელიც ნიშნავს „რჩეულ ხელმძღვანელს, მეთაურს“. ამავე ფუძიდან მომდინარეობს სახელები და გვარები: თარია, თარნავა, თარბა, თარბაია. ცნობილია, აგრეთვე, მეგრული ტოპონიმები და ჰიდრონიმები (მაგალითად, თარიაში – წყარო). წერილობით და ეთნოგრაფიულ წყაროებში თარბაიები იხსენიებიან შავი ზღვის სანაპირო ზოლში (აფიცხუ), აგრეთვე, ოჩამჩირისა და გუდაუთის რაიონებში. მეცხრამეტე საუკუნის პირველ ნახევარში მათი ნაწილი ფიქსირდება მოსახლეობის აღწერებსა და გაქრისტიანების აქტებში.

თანამედროვე პერიოდში თარბაიას გვარი რიცხობრივად მცირეა – საქართველოში დაახლოებით 170-მდე თარბაიაა, ძირითადად, ზუგდიდში, თბილისსა და წალენჯიხაში. გვარი თარბა დღემდე გვხვდება გუდაუთის რაიონში.

თამაზაშვილი

თამაზაშვილი ძველი ქართული ისტორიული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეთხუთმეტე საუკუნიდან იხსენიება. გვარის საფუძველია მამაკაცის სახელი თამაზ (კნინობითი ფორმა „თამაზა“), რომლის ძველირანული მნიშვნელობაა „ძლიერი ცხენი“ ან „ძლიერი ცხენის პატრონი“. ისტორიულად თამაზაშვილები გვხვდებიან როგორც საკათალიკოსო აზნაურები, სასულიერო პირები და ეკლესიის მსახურნი, ასევე თავისუფალი გლეხური კომლები. დოკუმენტებში ისინი არაერთხელ მოიხსენიებიან მამულებით მოსილ საგვარეულოდ, რაც მათ სტაბილურ სოციალურ მდგომარეობაზე მიუთითებს. იოანე ბაგრატიონი თამაზაშვილებს ქართლ-კახეთის თავადაზნაურთა სიაში ასახელებს.

დღეს თამაზაშვილის გვარის 418 ადამიანი თბილისში ცხოვრობს, რაც მიუთითებს, რომ გვარი დღეს უკვე მკვეთრად ურბანულ სივრცეშია კონცენტრირებული. მნიშვნელოვანი ჯგუფები გვხვდება კახეთსა და ქიზიყში, ხოლო მცირე რაოდენობით — რაჭასა და იმერეთში. მეოცე საუკუნის დასაწყისიდან ერთი შტო ემიგრაციაშია თურქეთში (ტრაპიზონი), სადაც გვარი შენარჩუნებულია ფორმით – „თამაზ“.

თანამედროვე მონაცემებით, საქართველოში თამაზაშვილთა რაოდენობა შეადგენს 1 532 ადამიანს, რაც მათ გავრცელებულ გვართა სიაში 644-ე ადგილს ანიჭებს.

თურქესტანიშვილი

თურქესტანიშვილები (თურქისტანიშვილი, თურქისტანისშვილი) საქართველოში ცნობილი თავადური გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში იხსენიება მეთხუთმეტე საუკუნიდან. ისინი მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებული ბარათაშვილთა საგვარეულოსთან და აქტიურად მონაწილეობდნენ ქართლის სამამულო და სამართლებრივ ცხოვრებაში. მეთხუთმეტე-მეჩვიდმეტე საუკუნეების დოკუმენტები ადასტურებენ თურქესტანიშვილთა ყმა-მამულებით ფლობას ქვემო ქართლში (გომარეთი, აკურისი, ახალდაბა და სხვა). 1672 წელს მეფე ერეკლემ ოთარ თურქესტანიშვილს სასახლის ადგილი უწყალობა, რითაც გვარის თავადური სტატუსი ოფიციალურად დასტურდება. შეჯამებით, თურქესტანიშვილები წარმოადგენენ მყარად დამკვიდრებულ ქართლის ისტორიულ თავადურ საგვარეულოს ქართული ფეოდალური ელიტის წრეში.

საქართველოში სულ 28 თურქესტანიშვილი ცხოვრობს