როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

იდაძე ძველი დასავლურ-ქართული, კერძოდ იმერეთის ისტორიულ სივრცესთან დაკავშირებული გვარია. იგი პატრონიმიკური აგებულებისაა და -ძე სუფიქსით მთავრდება. გვარის ფუძის - „იდა-“ ზუსტი ეტიმოლოგია ამჟამად დადგენილი არ არის.

იდაძეთა ერთ-ერთი უძველესი წერილობითი ხსენება 1548 წლით თარიღდება, როდესაც მელქისედეკ გენათელის საბუთში იდაძის გვარი ონჭონასთან დაკავშირებულ ქონებრივ ურთიერთობაში ფიქსირდება.

მეთექვსმეტე საუკუნის სხვა საბუთებში სახელობით იხსენიება ექვთიმე იდაძე და მისი ხუთი ვაჟი – ოზბეგი, ივანა, გოგია, სალუყაზანი და მახარა. ივანა იდაძე მიწის ნასყიდობის წიგნის მოწმედაც გვხვდება, რაც იდაძეთა ოჯახის ადგილობრივ სამართლებრივ და სამეურნეო ცხოვრებაში მონაწილეობაზე მიუთითებს.

შემდგომ პერიოდში გვარის ისტორიული კერები იყო გოდოგანი და კურსები. კურსებში იდაძეთა ცხოვრება მეოცე საუკუნის დასაწყისის სამხედრო დოკუმენტებითაც დასტურდება.

პირველი მსოფლიო ომის საბუთებში გვხვდებიან ვლადიმერ ნიკოლოზის ძე იდაძე, რომელიც 51-ე საარტილერიო ბრიგადაში მსახურობდა და კევორკ ვასილის ძე იდაძე, მე-13 კავკასიური მსროლელი პოლკის რიგითი, რომელიც 1916 წელს დაიჭრა.

ამრიგად, იდაძეთა გვარის დოკუმენტურად დადასტურებული ისტორია სულ მცირე მეთექვსმეტე საუკუნის შუა ხანებიდან იწყება და მის ძირითად ისტორიულ არეალად იმერეთი გვევლინება.

დღეს საქართველოში 144 იდაძე ცხოვრობს.

კაცია

კაცია ძველი დასავლურ-ქართული, ძირითადად, სამეგრელოსთან დაკავშირებული გვარია. მისი წარმოშობის ყველაზე სარწმუნო ახსნა პიროვნულ სახელ კაციას უკავშირდება. ონომასტიკურ ლიტერატურაში ეს სახელი კაცის, მამაკაცის აღმნიშვნელ სემანტიკურ წრეს უკავშირდება; მეგრულში ამავე მნიშვნელობის სიტყვაა კოჩი.

გვარის ადრეული ისტორიისათვის საინტერესოა 1628-1639 წლების საბუთი, სადაც ლევან დადიანის მიერ ხონის ტაძრისათვის მიცემული განჩინების წიგნის მოწმედ იხსენიება მეფის ბოქაულთუხუცესი კაცია. 1663 წლის ნასყიდობის წიგნში კი გვხვდება ხურო კაცია. თუმცა ორივე შემთხვევაში გასათვალისწინებელია, რომ „კაცია“ შეიძლებოდა, ყოფილიყო როგორც გვარი, ისე პირადი სახელი.

კაციათა ძირითადი ისტორიული კერები იყო ზუგდიდის, წალენჯიხისა და ჩხოროწყუს მხარეები, განსაკუთრებით ობუჯი. მეცხრამეტე საუკუნის წყაროებში გვარის წარმომადგენლები აფხაზეთის ტერიტორიაზეც, მათ შორის შქაწყარსა და ოხურეიში, ფიქსირდებიან.

ცნობილია გივი ალექსანდრეს ძე კაცია, რომელიც ოხურეის მცხოვრებად არის მოხსენიებული. თანამედროვე წარმომადგენლებიდან აღსანიშნავია მღვდელი ბასილ კაცია, დიაკვანი ილია (ირაკლი) კაცია და წალკელი ეპისკოპოსი გრიგოლ (გიორგი) კაცია.

გვარის ისტორია მჭიდროდ უკავშირდება სამეგრელოს ისტორიულ და ეთნოკულტურულ სივრცეს, თუმცა მისი ცალკეული შტოების კვალი აფხაზეთშიც დასტურდება.

სტატისტიკური მონაცემებით, კაციას საგვარეულო, დაახლოებით, 493 სულს ითვლიდა.

ლაშხია

ლაშხია ძველი დასავლურ-ქართული გვარია, რომლის ძირითადი ისტორიული და თანამედროვე გავრცელების არეალი სამეგრელოა. გვარის წარმომადგენლები განსაკუთრებით მრავლად ცხოვრობდნენ ზუგდიდისა და მარტვილის მხარეებში – კორცხელში, ჭითაწყარში, სალხინოში, ახალხიბულაში, კურზუში, დიდ ჭყონში, ოდიშში, შამგონაში, ინგირში, ორულუში, ტალერსა და სხვა სოფლებში.

გვარის წარმოშობის შესახებ ერთ-ერთი ონომასტიკური მოსაზრებით, ლაშხია ეთნონიმურ-გეოგრაფიულ ფუძეს „ლასხ/ლაშხ“ უკავშირდება. ამ თვალსაზრისით საყურადღებოა რაჭისა და სვანეთის ტოპონიმებიც: ამბროლაურის მხარეში დასტურდება მთა ლელააშხა, ხოლო ზემო სვანეთში – სოფელი ლაშხრა. ამ მონაცემების საფუძველზე გვარის უფრო ძველი ფესვების რაჭულ-სვანურ სივრცესთან კავშირი შესაძლებელია, თუმცა მისი სამეგრელოში გადასახლების კონკრეტული დრო და გზა წარმოდგენილი მასალით დადგენილი არ არის.

ლაშხიები სამეგრელოში ფართოდ იყვნენ დამკვიდრებული. სალხინოს ისტორიასთან დაკავშირებულ ცნობაში იხსენიება ლაშხიათა ოჯახში ჩასიძებული ბერძენი ანასტა, რომელიც სალხინოს სასახლის მებაღე ყოფილა; გადმოცემით, სასახლის ხეების ნაწილი სწორედ მის დროს დაირგო.

მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს გვარის წარმომადგენელი ანტონ ლაშხია 1895 წელს მარტვილის მხარის სოფელ ლედგებეს მთავარანგელოზის ეკლესიის მღვდლად იხსენიება. ამავე 1895 წლით თარიღდება რუსეთის იმპერიის იუსტიციის სამინისტროს საარქივო საქმე – სტეფანე ლაშხიას პეტიცია. თანამედროვე სასულიერო წარმომადგენელთაგან ცნობილია ელენე (ეთერი) ლაშხია, მონაზონი, დაბადებული 1948 წელს ჭითაწყარში.

გვარის ცნობილი წარმომადგენელი იყო კლიმენტი ლაშხია – წალენჯიხის რაიონიდან ჩაის მეურნეობის მექანიზატორი, რომელიც წყაროში მოხსენიებულია როგორც საბჭოთა კავშირში პირველი მეჩაიე-მექანიზატორი და 1975 წლის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

სტატისტიკური მონაცემებით, ლაშხიათა საგვარეულო დაახლოებით 1 674 სულს ითვლიდა, მათგან 730 ზუგდიდში, 168 მარტვილში ცხოვრობდა. გვარი საქართველოში ყველაზე გავრცელებულ ათას გვარს შორის 559-ე ადგილზე იყო.

მაზმანიშვილი

მაზმანიშვილი ძველი აღმოსავლურ-ქართული გვარია, რომლის ისტორიული კვალი, სულ მცირე, მეთექვსმეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან დასტურდება. 1537-1538 წლებში დმანისში მცხოვრები მაზმანიშვილი, მამულითურთ, იოთამ ბარათაშვილს ერგო, რაც გვარის ერთ-ერთ უძველეს წერილობით ცნობად შეიძლება ჩაითვალოს.

შემდგომ საუკუნეებში მაზმანიშვილები გვხვდებიან სამწევრისში, კარალეთსა და ქართლის სხვა ადგილებში. ისინი დაკავშირებული იყვნენ ბარათაშვილებისა და განსაკუთრებით ციციშვილების მამულებთან. წყაროებში სახელობით იხსენიებიან ამირბეგ, ხატისა, დემურა, ქამალა, მარქარა, როსტომ, ბეჟუა, ვარძიელა და მამულია მაზმანიშვილები. მათი ნაწილი ფეოდალთა ყმად, ნაწილი ნასყიდობის წიგნების მოწმედ, ნაწილი კი სამეურნეო ან სამამულო ურთიერთობათა მონაწილედ გვხვდება.

გვარის ფუძედ მიიჩნევა სიტყვა „მაზმანი“, რომელსაც ზოგიერთ განმარტებაში თოკის ან ძაფის გრეხა-დამუშავების ხელობას უკავშირებენ. შესაბამისად, შესაძლებელია, გვარის საფუძველი თავდაპირველად პროფესიული სახელწოდება ან მეტსახელი ყოფილიყო, თუმცა ეს ეტიმოლოგია დამატებით გადამოწმებას საჭიროებს.

მოგვიანებით გვარი კახეთშიც დასტურდება. იოსებ მაზმანიშვილი (1888-1974) იყალთოში დაიბადა და მეოცე საუკუნის დასაწყისში დიაკვნად მსახურობდა.

დღეს საქართველოში, დაახლოებით, 27 მაზმანიშვილი ცხოვრობს. მიუხედავად მცირერიცხოვნობისა, გვარის დოკუმენტური ისტორია თითქმის ხუთ საუკუნეს მოიცავს და მისი უძველესი ცნობილი კერები ძირითადად, ქართლთან არის დაკავშირებული.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი