როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

მალანია ძირძველი კოლხური (მეგრულ-ლაზური) წარმოშობის ქართული გვარია, რომლის ისტორიული ბუდე სამეგრელოსა და აფხაზეთში მდებარეობს. გვარის ფუძედ მიჩნეულია საკუთარი სახელი მალანი, რომელიც ძველ მეგრულ-ლაზურ ონომასტიკურ სივრცეშია დადასტურებული. მეცხრამეტე საუკუნიდან მალანიათა ნაწილი აღმოსავლეთ საქართველოშიც გავრცელდა – მთიულეთში, ხევსა და დუშეთის მხარეში.

გვარის ისტორია განსაკუთრებით საინტერესოა რელიგიური თვალსაზრისით. დოკუმენტურად ცნობილია, რომ 1834 წელს ოჩამჩირის მაზრის სოფელ კვიტოულში მცხოვრები მალანიების ნაწილი ოფიციალურად დაუბრუნდა ქრისტიანობას, რაც მათი წინაპრების მიერ ისტორიული სარწმუნოების აღდგენის მნიშვნელოვან ფაქტად მიიჩნევა. მეცხრამეტე-მეოცე საუკუნეების მიჯნაზე მალანიები აქტიურად მონაწილეობდნენ სამართლებრივ და სამეურნეო პროცესებში, რასაც ადასტურებს 1910 წლის სენატის საქმეები მარკოზ მალანიასა და სხვა მალანიების მიწობრივ დავებთან დაკავშირებით.

მალანიების გვარში განსაკუთრებით ძლიერია სასულიერო ტრადიცია. მეცხრამეტე საუკუნიდან ცნობილია მღვდლები – ივანე და იოანე მალანიები, ხოლო მეოცე საუკუნის დასაწყისში მოღვაწეობდნენ ბესარიონ და გიორგი მალანიები. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ცნობას, რომ მღვდელმა გიორგი მალანიამ ჯვარი დასწერა მომავალი პატრიარქის, ილია მეორის მშობლებს. გვარის წარმომადგენლები აქტიურად იყვნენ ჩართული აგრეთვე საგანმანათლებლო და საზოგადოებრივ საქმიანობაში.

თანამედროვე მონაცემებით მალანიების გვარი, დაახლოებით, 1 947 სულს ითვლის და ძირითადად, ზუგდიდში, ჩხოროწყუსა და თბილისშია გავრცელებული.

ლანჩავა

ლანჩავა ძველი მეგრული გვარია, რომლის ისტორიული ბუდე ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელი კოკია. გვარის ეტიმოლოგია, სავარაუდოდ, ტოპონიმურ საფუძველს უკავშირდება. ლანჩავები წერილობით წყაროებში 1611 წლიდან ფიქსირდებიან, როდესაც კოკში საეკლესიო გლეხებად იხსენიებიან, ხოლო 1646 წელს ხობის რაიონის სოფელ არჩვაშშიც ოთხი ლანჩავას ოჯახი მოიხსენიება.

1678 წელს ლანჩავების ერთი ოჯახი კოკიდან იმერეთში, სოფელ ოკრიბაში გადასახლდა. მეთვრამეტე საუკუნის დასაწყისისთვის გვარის წარმომადგენლები უკვე არა მარტო კოკში, სიმონეთში, ტყვაჩირში, ჭყებსა და ჯონიაში ცხოვრობდნენ. 1730 წლის გელათის ტაძრის შეწირულობის წიგნში ლანჩავები მრავალრიცხოვან საგვარეულოდ არიან მოხსენიებულნი, რომელთა რაოდენობა 1 226-ს აღწევდა.

ისტორიულად ლანჩავები საეკლესიო, საბატონო და სახაზინო გლეხთა ფენას ეკუთვნოდნენ. მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს ისინი უკვე მნიშვნელოვან სამართლებრივ პროცესებშიც მონაწილეობდნენ. 1890 და 1892 წლებში სენატის დოკუმენტებში ფიქსირდება ლანჩავების მონაწილეობა სიმონეთის მიწებთან დაკავშირებულ დავებში, მათ შორის თავად წერეთელთან.

კახნიაშვილი

კახნიაშვილი ეპონიმური წარმოშობის ქართული გვარია, რომელიც მომდინარეობს პიროვნული სახელიდან კახნია. გვარის ბუდე-პირველსაცხოვრისად მიჩნეულია დიდი ლიახვის ხეობის სოფელი კეხვი, სადაც, გადმოცემით, კახნიაშვილებს მეციხოვნეობაც ეკისრებოდათ.

კახნიაშვილთა გვარი წერილობით წყაროებში მეთვრამეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან დასტურდება. 1725 წლის საბუთში მოწმეებად იხსენიებიან ბერები, თევდორე და სეხნია კახნიაშვილები, რაც მათ საზოგადოებრივ ავტორიტეტზე მიუთითებს. 1766 წლის დოკუმენტი ადასტურებს, რომ გვარის ერთი შტო თარხნობით სარგებლობდა და განსაკუთრებული პრივილეგიები ჰქონდა.

1834 წელს კეხველი გლეხი ტეტია კახნიაშვილი საბუთში უკვე ეკონომიკური ურთიერთობების მონაწილედ გვევლინება, ხოლო მეცხრამეტე საუკუნის შუა წლებში კახნიაშვილები ზემო იმერეთშიც, სოფელ დილიკაურში, არიან დასახლებული. გვარის წარმომადგენლები ქართლისა და იმერეთის სამეფო ლაშქრის მემარჯვენე სადროშოში მსახურობდნენ, რაც მათ სამხედრო ვალდებულებებს ადასტურებს.

კახნიაშვილთა გვარის კვალი შემორჩენილია არაერთ ტოპონიმში, ხოლო მათი მონაწილეობა ეკლესიურ ცხოვრებაში დასტურდება კეხვისა და ლისის ეკლესიების აღდგენით. დღეს კახნიაშვილები, ძირითადად, შიდა ქართლში, იმერეთსა და თბილისში ცხოვრობენ, სულ – 1 700 ადამიანი.

კალმახელიძე

კალმახელიძე ძველი ქართული გვარია, რომლის ფუძე შესაძლოა უკავშირდებოდეს როგორც მეტსახელს „კალმახი“, ისე ისტორიულ საგვარეულო „კალმახელს“. ამ კავშირის ერთ-ერთ ადრეულ მინიშნებად მიიჩნევა 1516 წლის ცნობა სამცხე-საათაბაგოს დიდებულთა საგვარეულო კალმახელებზე, თუმცა მათი პირდაპირი გენეალოგიური კავშირი კალმახელიძეებთან დამატებით კვლევას საჭიროებს.

მეჩვიდმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში უკვე დოკუმენტურად იხსენიება დემეტრე კალმახელიძე, რომელიც ქვემო ძვიმღეთში ცხოვრობდა. ამავე პერიოდში გვარის წარმომადგენლები იმერეთისა და რაჭის რამდენიმე სოფელში ფიქსირდებიან. 1789 წელს ზაქარია კალმახელიძე მონაწილეობს ვალთან დაკავშირებულ სამართლებრივ დავაში, რაც გვარის წარმომადგენელთა აქტიურ ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე მიუთითებს.

მეცხრამეტე საუკუნეში კალმახელიძეთა გვარში განსაკუთრებით გამოირჩევა სასულიერო ხაზი. ცნობილია მედავითნე სტეფანე კალმახელიძე, რომელიც 1874-1894 წლებში გორის, დუშეთის, თბილისისა და პანკისის ეკლესიებში მსახურობდა. 1887 წელს გაზეთ „ივერიაში“ იხსენიება მღვდელი პეპე კალმახელიძე. მეოცე საუკუნის დასაწყისში, 1913 წელს, სენატის მასალებში ფიქსირდება დ. კალმახელიძის საჩივარი თავადი წერეთლის წინააღმდეგ მიწის ნაკვეთის მოთხოვნის შესახებ. დღემდე კალმახელიძეთა გვარში შენარჩუნებულია სასულიერო ტრადიცია, რასაც ადასტურებს დეკანოზი მარკოზ კალმახელიძე, რომელიც 2014 წელს ქუთაისისა და გაენათის ეპარქიაში მოღვაწეობდა.

დღეს საქართველოში 1 176 კალმახელიძე ცხოვრობს.

ინაური

ინაური მკაფიოდ ქართლური ქართული გვარია, რომლის ძირითადი ბუდე გორის მხარეა. გვარის წარმოშობა, სავარაუდოდ, დაკავშირებულია ერედვის მუნიციპალიტეტში არსებულ სოფელ ინაურთან, რაც მის ტოპონიმურ საფუძველზე მიუთითებს. ისტორიულად ინაურები გორის, ერგნეთის, ბრეთის, ახალდაბისა და მეღვრეკისის მიდამოებში სახლობდნენ. გვარის ადრეული დოკუმენტური ცნობა 1853 წლით თარიღდება, როდესაც სენატის მასალებში იხსენიება. მეოცე საუკუნის დასაწყისში ინაურები აქტიურად მონაწილეობდნენ სამხედრო სამსახურში. პირველი მსოფლიო ომის დოკუმენტებში მოხსენიებულნი არიან ნიკოლოზ, იოსებ, ვლადიმირ, ივანე და ვასილ ინაურები, რომლებიც რუსეთის იმპერიის არმიის სხვადასხვა ნაწილში მსახურობდნენ. ინაურთა გვარის ცნობილ წარმომადგენელთა შორის აღსანიშნავია ალექსი ინაური (1908-1993), რომელიც 1954-1988 წლებში საქართველოს უშიშროების ორგანოებს ხელმძღვანელობდა.

გვარი დღემდე ძირითადად, შიდა ქართლშია კონცენტრირებული და ინარჩუნებს ისტორიულ კავშირს თავის ძველ ბუდესთან. დღეს საქართველოში 481 ინაური ცხოვრობს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი