გურანდუხტ დედოფალი - ქალი, რომელმაც სამი ტახტის მემკვიდრეს გზა გაუკაფა

მეათე საუკუნის 70-იანი წლების მიწურულსა და 80-იანების დასაწყისში, როდესაც მისი ვაჟი, ბაგრატ მესამე, დასავლეთ საქართველოში იმყოფებოდა, ქართლის მართვა-გამგებლობას სწორედ გურანდუხტი უძღვებოდა. მისი მოღვაწეობის ხანა ემთხვევა ფეოდალური საქართველოს გაერთიანების ხანგრძლივი, დაძაბული და რთული ისტორიული ეპოქის დამაგვირგვინებელ ეტაპს. ჯერ კიდევ მერვე საუკუნიდან მოყოლებული ქართველი მმართველები აქტიურად იბრძოდნენ საკუთარი სამფლობელოების გასაფართოებლად, სადაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა შიდა ქართლზე კონტროლის დამყარებას ენიჭებოდა – ეს კი, არსებითად, სრულიად საქართველოს გაერთიანებისკენ გადადგმულ მთავარ ნაბიჯს წარმოადგენდა. ამ პოლიტიკურ პაექრობაში უპირატესობას აფხაზთა სამეფო ინარჩუნებდა, რომელსაც ქართლისთვის ბრძოლაში კახეთის ქორეპისკოპოსები უწევდნენ სერიოზულ მეტოქეობას. ეს დაპირისპირება განსაკუთრებით გამწვავდა აფხაზთა მეფის, თეოდოს მესამე უსინათლოს (975-978 წლები) მმართველობის პერიოდში. ამ დროს რაციონალურად ისარგებლა კახეთის მმართველმა და შიდა ქართლის ხელში ჩასაგდებად აქტიური მოქმედებები წამოიწყო.

მეათე საუკუნის 70-იან წლებში საქართველოს გაერთიანების პროცესმა გადამწყვეტ ფაზას მიაღწია. ამ ისტორიულ გარდატეხას თავისი ინიციატორები ჰყავდა, რომელთა შორის განსაკუთრებული წვლილი ქართლის ერისთავს, იოანე მარუშისძეს მიუძღვის. სწორედ მან მიაპყრო იმდროინდელი პოლიტიკური ელიტის ყურადღება ახალგაზრდა ბაგრატ მესამის ფიგურას. ბაგრატი უნიკალურ პოლიტიკურ პოზიციაში იმყოფებოდა, ვიდრე სამი სამეფო ტახტის კანონიერი მემკვიდრე: ის გახლდათ ბაგრატ ბაგრატიონის შვილიშვილი, მეფეთა მეფე გურგენის ვაჟი, ეგრის-აფხაზეთის უშვილო მონარქის, თეოდოსის დისწული და ტაოს მპყრობელის, დავით მესამე კურაპალატის შვილობილი.

იოანე მარუშისძის ინიციატივით, დავით კურაპალატმა მხარი დაუჭირა თავისი შვილობილის, ბაგრატის გამეფებას და 975 წელს სამხედრო ძალებით ქართლისკენ გაემართა. კახეთის ქორეპისკოპოსი კვირიკე მეორე, რომელსაც იმხანად უფლისციხე ალყაში ჰყავდა მოქცეული, დავითთან დაპირისპირებას მოერიდა და უკან, კახეთში დაიხია. უფლისციხეში შესულმა დავით კურაპალატმა ქართლის დიდებულებს ასე მიმართა: „ესე არს მკïდრი ტაოსი, ქართლისა და აბხაზეთისა, შვილი და გაზრდილი ჩემი, და მე ვარ მოურავი ამისი და თანაშემწე; ამას დაემორჩილენით ყოველნი“ („მატიანე ქართლისა“). მან ადგილობრივ ფეოდალებს ბაგრატისადმი მორჩილება დააკისრა, ხოლო ვიდრე ის მცირეწლოვანი იყო, თანამმართველად მამამისი – გურგენი დაუდგინა.

მოვლენათა ასეთი განვითარება მიუღებელი აღმოჩნდა ქართლის დიდაზნაურთა გარკვეული ჯგუფისთვის. მათ კახელთა ლაშქარი მოიშველიეს, ბაგრატი მშობლებთან ერთად შეიპყრეს და კახეთში გადაიყვანეს. ვითარება კვლავ დავით კურაპალატის მკვეთრმა და ენერგიულმა ჩარევამ განმუხტა: ტყვეები პატიმრობიდან დაიხსნეს, ხოლო უფლისციხე და ქართლის მართვის უფლება ბაგრატის დედას, გურანდუხტ დედოფალს ჩააბარეს.

შემდგომში, იოანე მარუშისძის მხარდაჭერით, დავით კურაპალატის დასტურითა და დასავლეთ საქართველოს დიდებულთა ნაწილის მიწვევით, ბაგრატმა ქუთაისის ტახტი დაიკავა. 980 წლიდან, სრულწლოვანების მიღწევისთანავე, მან სამეფოს მართვა-გამგებლობა პირადად იკისრა. იმავე წელს ბაგრატი დასავლეთ საქართველოდან ქართლში გადავიდა, ვინაიდან აქ გურანდუხტ დედოფლის ხელისუფლება ფორმალურ ხასიათს ატარებდა, რეალურ ძალაუფლებას კი ადგილობრივი მძლავრი საგვარეულოები – ტბელები, ძამელები, ფხვნელები, ფავნელები და კორინთლები ფლობდნენ. ამ ოპოზიციურ მოძრაობას სათავეში ქავთარ ტბელი ედგა. მოღრისთან მომხდარ შეტაკებაში ბაგრატმა ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა, გურანდუხტისგან უფლისციხის გასაღები ჩაიბარა, რეგიონში წესრიგი აღადგინა და კვლავ აფხაზეთში დაბრუნდა. ამრიგად, ბაგრატ მესამემ საბოლოოდ განამტკიცა საკუთარი უზენაესი ძალაუფლება როგორც დასავლეთ საქართველოში, ისე შიდა ქართლის ტერიტორიაზე.

გამოყენებული მასალების წყარო: მატიანე ქართლისა. ქართლის ცხოვრება. ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა; სუმბატ დავითის ძე. ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა. ქართლის ცხოვრება. ს.ყაუხჩიშვილის გამოცემა; სტეფანოზ ტარონეცი (ასოღიკი). მსოფლიო ისტორია; არისტაკეს ლასტივერტეცი. ისტორია. ქართული თარგმანი გამოკვლევით, კომენტარებითა და საძიებლებით გამოსცა ე. ცაგარეიშვილმა; სტეფანოს ორბელიანი. სისაკანის სახლის ისტორია; ივ. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია; საქართველოს ისტორიის ნარკვევები; qim.ge-ელენე ცაგარეიშვილი.

სტატიაში გამოყენებული ფოტოს ავტორია გურამ ხარშილაძე.