როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ევადაშვილი ეპონიმური ქართული გვარსახელია და ნაწარმოებია პირადი სახელიდან ევადა/ევადე, რომელიც შუა საუკუნეებში ფიქსირდება როგორც იშვიათი, მაგრამ რეალურად გამოყენებადი ანთროპონიმი. სუფიქსი – შვილი მიუთითებს შთამომავლობით კავშირზე და გვარის ფორმირება უკავშირდება აღმოსავლეთ საქართველოს სახელდების ტრადიციას. წერილობით წყაროებში ევადაშვილები დასტურდებიან მეჩვიდმეტე საუკუნეში. ერთ-ერთ დოკუმენტში მოხსენიებულია ევადაშვილი დავოა, რომელიც 1687 წლის 30 სექტემბრის მიწის ნასყიდობის წიგნში მოწმედ ფიგურირებს. აღნიშნული სამართლებრივი აქტი შაჟუბათა ბეროაშვილის მიერ დოლმაზა შანშიაშვილისთვის გაცემულ მიწას შეეხება. ასეთი ჩანაწერები ადასტურებს, რომ ევადაშვილები მონაწილეობდნენ ქონებრივ-სამართლებრივ ურთიერთობებში და ადგილობრივი საზოგადოების სანდო წევრებად მიიჩნეოდნენ. სოციალური თვალსაზრისით, ევადაშვილები ისტორიულად გლეხურ ფენას განეკუთვნებიან.

საქართველოში ცხოვრობს დაახლოებით 700 ევადაშვილი.

ევსაია

ევსაია ქართული გვარსახელთა იშვიათ ჯგუფს მიეკუთვნება და წარმოშობით უკავშირდება ებრაულ ანთროპონიმს. სახელის ფუძე მოდის პირადი სახელიდან ეგსაია/ევსაია, რომელიც ეტიმოლოგიურად დაკავშირებულია ბიბლიურ სახელებთან და სემიტურ სახელდებით ტრადიციასთან. კვლევებში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ გვარი შესაძლოა, წარმოშობილი იყოს პირადი სახელიდან – ევსევი, როგორც მისი ფონეტიკური ან ლოკალური ვარიაციის შედეგად ჩამოყალიბებული ფორმა. გვარის ფორმირება დასავლეთ საქართველოს კულტურულ არეალში უნდა მომხდარიყო, რაც შეესაბამება რეგიონში დამკვიდრებულ სახელდებით ტრადიციებსა და გვარების სტრუქტურას. წერილობით და ბიოგრაფიულ წყაროებში ცნობილია ევსაია ლენა ალექსის ასული – ქალაქ წალენჯიხის მკვიდრი, სოფლის მეურნეობის სფეროში მოღვაწე, რომელსაც 1971 წელს მიენიჭა საქართველოს სოფლის მეურნეობის დამსახურებული მუშაკის წოდება. ეს ფაქტი მოწმობს, რომ გვარის წარმომადგენლები მეოცე საუკუნეში საზოგადოებრივ და პროფესიულ ცხოვრებაში აქტიურად იყვნენ ჩართული.

საქართველოში ევსაიას გვარის მხოლოდ 32 ადამიანია.

ვეშაპური

ვეშაპური ქართული ეპონიმური გვარია, რომელიც მეჩვიდმეტე საუკუნის წყაროებში ფიქსირდება მოხისის (აღმოსავლეთ საქართველოს არეალი) მკვიდრ საგვარეულოდ. გვარის წარმომადგენლები იხსენიებიან როგორც სამეურნეო ვალდებულებების მატარებელი და სამხედრო სამსახურში ჩართული მოსახლეობა. ვეშაპური მაზნია – მოხისის მცხოვრები. საამილახვროს დავთრის მიხედვით, მისი კომლიდან ოთხ კაცს ევალებოდა თოფით ლაშქრობა, რაც მიუთითებს გვარის სამხედრო ვალდებულებაზე და სახელმწიფო-სამფლობელო სისტემაში მათ ჩართულობაზე (XVII ს. II ნახევარი; არქ. ერთ.: 1448–5032). იმავე წყაროში აღნიშნულია მისი განაყოფი ქურციკი. ვეშაპური ქურციკი – ასევე მოხისის მცხოვრები, ფიქსირდება როგორც პურის განაყოფის მქონე პირი. საამილახვროს დავთრის თანახმად, მისი კომლიდან სამ კაცს ეკისრებოდა თოფით ლაშქრობა, რაც გვარის სხვადასხვა შტოს განსხვავებულ სამხედრო-სამეურნეო დატვირთვაზე მიუთითებს. აღნიშნული ცნობები აჩვენებს, რომ ვეშაპურები წარმოადგენდნენ სამხედრო-სამეურნეო ვალდებულებების მქონე გლეხურ ფენას, რომლებიც ჩართული იყვნენ ამილახვართა სამხედრო-სადარაჯო სისტემაში.

საქართველოში, დაახლოებით, 86 ვეშაპური ცხოვრობს.

ზარია

ზარია დასავლეთ საქართველოს გვარია. სახელის ფუძე „ზარი“ ნიშნავს შეკრების ნიშანს და მეტსახელის სახით გამოიყენებოდა. შესაბამისად, გვარსახელი, სავარაუდოდ, მეტსახელური წარმოშობისაა. გვარი ფიქსირდება დიხაზურგაში (გალის რაიონი). ონომასტიკური პარალელებით, ზარია უკავშირდება ქართულ გვარს - ზარიძე. მკვლევართა მოსაზრებით, ზარია ზარიძეებიდან მომდინარეობს, ხოლო ზარიძეები — ხორნაულის გვარიდან, რაც გვარის გენეტიკურ-ონომასტიკურ ჯაჭვს ასახავს.

დღეს საქართველოში 151 ზარია ცხოვრობს.

ზედალაშვილი

ზედალაშვილი წერილობით წყაროებში ფიქსირდება მეჩვიდმეტე საუკუნეში, როგორც მიწასთან და საგვარეულო დამოკიდებულებებთან დაკავშირებული გვარი. 1693 წლის 24 ივლისის დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ ზედალაშვილის მიწამდე მიდიოდა ვარაზა გერმანოზიშვილის მიერ ბერუა ყორღანასშვილისთვის მიყიდული საკუთარი მიწა, რომელიც მანამდე მამუკაშვილს ეკუთვნოდა (არქ. ერთ.: 1450–16/106). ეს ცნობა გვარის მიწათმფლობელურ გარემოსა და ქონებრივ საზღვრებში მის ჩართულობაზე მიუთითებს. სხვა წყაროში მოხსენიებულია ზედალაშვილი პაპა, ენაგეთის მცხოვრები, რომელიც ფიქსირდება როგორც ბარათაშვილის ყმა. აღნიშნული ჩანაწერი ზედალაშვილების სოციალური სტატუსის შესახებ მნიშვნელოვან ცნობას გვაძლევს. საერთო ჯამში, წყაროები ზედალაშვილებს გლეხურ ფენას მიაკუთვნებს.

საქართველოში ცხოვრობს, დაახლოებით, 876 ზედალაშვილი.

თანია

თანია იშვიათი ქართული გვარია, რომლის წარმომავლობა უკავშირდება ჩრდილოეთ კავკასიიდან საქართველოში გადმოსახლებას. გადმოცემის მიხედვით, ნათესავის მიერ ჩადენილი მკვლელობის გამო ორი ძმა გადმოსახლდა: ერთი – ფოქვეშში, მეორე კი – დურიფშში, რითაც ჩამოყალიბდა გვარის ორი ლოკალური შტო. ფოქვეშში მცხოვრები თანიების ოჯახი გაყოფამდე (1937 წელი) 55 სულს ითვლიდა. გვარი ფიქსირდება დუშეთის რაიონშიც (ტოპონიმი თანიანთკარი), რაც მის შედარებით ძველ ქართულ კონტექსტზე მიუთითებს. ონომასტიკურად თანია დაკავშირებულია ისტორიულ გვართან თანიაშვილი. წერილობით წყაროებში თანიები დასტურდებიან მეცხრამეტე საუკუნის პირველი ნახევრიდან. მოხსენიებულია ოჩამჩირის რაიონის სოფელ ათარაში მცხოვრები ქართველები (1917 წელი). 1834 წლის აპრილში ფოქვეშში ქრისტიანად მონათლულთა სიაში იხსენიება თანია მახლოუ თავისი შვილებით, რომლებიც მანამდე წარმართ სარწმუნოებას მისდევდნენ, რაც გვარის რელიგიურ ტრანსფორმაციაზე მიუთითებს. სოციალურად თანიები მიეკუთვნებიან გლეხურ ფენას.

ამჟამად საქართველოში თანიას გვარს 55 ადამიანი ატარებს.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი