როგორ წარმოიქმნა ქართული გვარ-სახელები

ელიკასშვილი (ელიკაშვილი) – ქართლის ისტორიული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნის მეორე ნახევრიდან ფიქსირდება. გვარის წარმომადგენლები ცხოვრობდნენ ავნევში, სანებელში და ერტისში. ელიკასშვილები მონაწილეობდნენ სამამულო გაყრებსა და ნასყიდობებში და ფლობდნენ მიწა-მამულს.

საბუთების მიხედვით, ორი კომლი ელიკასშვილი მამულითურთ ერგო ედიშერ ციციშვილს (1688–1703), ხოლო ბიძინა ელიკასშვილი გიორგი მეფემ მამულითურთ უბოძა ბეჟან თურქისტანიშვილს. მეჩვიდმეტე საუკუნის ბოლოს ფიქსირდება ნასყიდა ელიკაშვილის ოჯახი, რომელიც მონაწილეობდა კერძო-სამართლებრივ სამამულო გარიგებებში.

საქართველოში დღეს ელიკაშვილთა რაოდენობა 750 ადამიანს შეადგენს.

ვანიაშვილი

ვანიაშვილი ქართლის ისტორიული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნეში ფიქსირდება. ამირა ვანიაშვილი 1677 წლის საბუთით იხსენიება როგორც მიწათმფლობელი: მან მიჰყიდა ზალინას სავენახე მიწა, რომლის საზღვრებად სახელდება შარაფანთის ვენახი, ახალშენი და ზალინასავე ვენახი. ამირა ვანიაშვილს ჰყავდა შვილები – ევანეზა, ყარახანა და ხეჩიკა. აღნიშნული ცნობები ადასტურებს ვანიაშვილთა მიწათმფლობელობასა და ოჯახურ სტრუქტურას მეჩვიდმეტე საუკუნის ქართლში.

დღეს საქართველოში ვანიაშვილების რაოდენობა 2 000-ზე მეტია.

ვარდანია

ვარდანია დასავლეთ საქართველოს ისტორიული გვარია, რომელიც დოკუმენტურად ფიქსირდება 1621 წლის აფხაზეთის საკათალიკოსო დიდი დავთრის მასალებში. გვარის წარმომადგენლები ცხოვრობდნენ ხაუჟელში და ეკუთვნოდნენ საკათალიკოსო გლეხთა კატეგორიას.

დავთარში მოხსენიებულნი არიან: ვარდანია გიორგი, გუფუსმახუ, მიხილია, საბედო, სკუმიშია და ძმები. მათ ეკისრებოდათ სხვადასხვა სახის ბეგარა და ვალდებულება: საპურობო, ქანდაქი, სამოგუე, ღვინო (ხუთიდან ათ კოკამდე), ქათამი, სამუშაო დღეები, ლაშქრობა, სამსახური და მგზავრობა. აღნიშნული მონაცემები ადასტურებს ვარდანიების გვარის არსებობას მეჩვიდმეტე საუკუნის დასაწყისში და მათ ჩართულობას აფხაზეთის საკათალიკოსოს სოციალურ-ეკონომიკურ სისტემაში.

დღეს საქართველოში 178 ვარდანია ცხოვრობს.

ზაბახიძე

ზაბახიძე ქართული ისტორიული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეჩვიდმეტე საუკუნეში ფიქსირდება. 1680 წლის საბუთის მიხედვით, პაპუნა ზაბახიძე, სარეკში მცხოვრები, თავისი სახლიკაცებით — პატა, სუხა და გოჩა — გიორგი ფალავანდიშვილმა უბოძა ქაიხოსრო წერეთელს ტყვეობიდან დახსნის საფასურად. აღნიშნული წყარო ადასტურებს ზაბახიძეების ოჯახურ სტრუქტურას და მათ ჩართულობას იმდროინდელ სოციალურ-სამართლებრივ ურთიერთობებში.

საქართველოში ამ გვარის 820 ადამიანია.

ზანდარაშვილები

ზანდარაშვილები – ქართლის ისტორიული გვარია, რომელიც წერილობით წყაროებში მეთექვსმეტე-მეჩვიდმეტე საუკუნეებში ფიქსირდება. გვარის ადრეული წარმომადგენლები დიღომში ცხოვრობდნენ და იყვნენ ციციშვილების ყმები; მათი დაბრუნების პირობა იმერეთში გადახვეწილ ციცი ციციშვილს ვახტანგ მეფემ მისცა (1658–1663).

ზანდარაშვილები ფართოდ არიან წარმოდგენილნი სამამულო ნასყიდობებში, შეწირულებებსა და დავებში (1606–1697). გვარში იკვეთება ძლიერი სასულიერო შტო – მღვდლები და დეკანოზები (გიორგი, იოანე/იოვანე, დავით, ზებედე, ზურაბი), ასევე მიწათმფლობელები. განსაკუთრებულია შავერდა ზანდარაშვილის მიერ შვილებითა და მამულით სვეტიცხოვლისთვის შეწირვა (1548 წელი). წყაროები ადასტურებს ზანდარაშვილების სოციალურ აქტიურობას, მიწათმფლობელობას და ეკლესიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან მონაწილეობას გვიანფეოდალურ ქართლში. დღეს საქართველოში 288 ზანდარაშვილია.

თავდგირიძე

თავდგირიძე ქართული წარჩინებული საგვარეულოა. თავდაპირველი საცხოვრისი იყო სამცხე–საათაბაგო, სადაც გვარი წყაროებში ფიქსირდება მეთოთხმეტე-მეთხუთმეტე საუკუნეებში (ფოცხუერი – მეთოთხმეტე საუკუნე, ამირა – მეთხუთმეტე საუკუნე.).

მეჩვიდმეტე საუკუნის შუა წლებში სამცხეში გამაჰმადიანების პროცესების ფონზე თავდგირიძეები გადმოსახლდნენ გურიაში, სადაც მეჩვიდმეტე საუკუნის მეორე ნახევრიდან (გიორგა და მირზაბეგ თავდგირიძეები) სწრაფად დაწინაურდნენ და სამთავრო ხელისუფლებასთან დაახლოებით სათავადო ადგილ-მამული შეიძინეს.

გურიის სამთავროში თავდგირიძეებს ეკავათ მაღალი თანამდებობები: ბოქაულთუხუცესობა, სარდლობა (ორი სარდლიდან ერთ-ერთი) და მდივანბეგობა (მამია მეხუთე გურიელის დროს). გურიის სამთავროს გაუქმების შემდეგ თავდგირიძეთა სათავადოც ადმინისტრაციულად გაუქმდა.

თავდგირიძეთა აზნაურებად მოიხსენიებიან: დათუნაიშვილები, ურატაძეები, მგელაძეები, იობაშვილები, შალიკაშვილები, ჯაყელები და სხვა. დღესდღეობით ამ გვარის 1 442 წარმომადგენელი ცხოვრობს.

თოთიაური

თოთიაური ერთ-ერთი თვალსაჩინო საგვარეულოა მეჩვიდმეტე საუკუნის აღმოსავლეთ საქართველოს წყაროებში, სადაც იგი მკაფიოდ იკვეთება მრავალრიცხოვანი და შიგნიდან სტრუქტურირებული ოჯახური ერთეულის სახით. საბუთები გვარს, ძირითადად, უკავშირებს ზუბიტა თოთიაურ-მახარასშვილს, რომლის შთამომავლობა ფართოდ და დეტალურად არის დოკუმენტირებული. წყაროებში ზუბიტას ძმასთან, ივანე თოთიაური-მახარასშვილთან ერთად, მოხსენიებულია მისი მრავალრიცხოვანი შვილები: პაპუა, ბასილა, ელიზბარ, თამაზა, ბერია, დათუნა, გიორგი, ოქროა, ბეჟუა და ნიკოლოზი. ეს ჩამონათვალი ნათლად აჩვენებს საგვარეულოს დემოგრაფიულ სიმძლავრესა და თაობათა უწყვეტობას მეჩვიდმეტე საუკუნის მიწურულს. 1680 წლის ნასყიდობის წიგნები ზუბიტა თოთიაურ-მახარასშვილს წარმოაჩენს როგორც მკვიდრი მამულის მფლობელს, რომელიც მონაწილეობს მიწისა და ბაღების შეძენაში მეზობელ ნაკვეთებთან მკაფიო საზღვრებით. ამავე პერიოდში თოთიაურები არაერთხელ ფიქსირდებიან სამართლებრივ დოკუმენტებში მოწმეებად, რაც მათ საზოგადოებრივ სანდოობასა და აღიარებულ მდგომარეობაზე მიუთითებს. საეკლესიო ცხოვრებაში გვარის ჩართულობას ადასტურებს გამიხარდი თოთიაური, რომელიც 1678 წელს რევაზ ერისთავის მიერ გაცემული სააღაპე წიგნის მოწმედ არის მოხსენიებული. ეს ფაქტი თოთიაურებს ეკლესიურ-საზოგადოებრივ სივრცეშიც აქტიურ საგვარეულოდ წარმოაჩენს.

ბოლო ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემებით, საქართველოში, დაახლოებით, 550-მდე ადამიანი ატარებს გვარს თოთიაური.

ავტორები - გვარების მკვლევრები ლევან ბერაია და

ვალერიან ხიმშიაშვილი